Politycy, działacze niepodległościowi, aparatczycy, sędziowie

   

   

   

Image

Louis Carrogis Carmontelle, Portret Elżbiety Sapieżyny (3 ćw. XVIII w.)

Fot. Wikipedia

Elżbieta Sapieżyna z Branickich

Elżbieta Sapieżyna z Branickich, wojewodzicowa mścisławska, kobieta-polityk, przyjaciółka Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Urodziła się w 1734 r. Była córką Piotra, kasztelana bracławskiego i Walerii Melanii Szembek, kasztelanki oświęcimskiej, siostrą Franciszka Ksawerego Branickiego, hetmana wielkiego koronnego. Dwukrotnie wychodziła z mąż. W 1753 r. poślubiła Jana Józefa Kalasantego Sapiehę z linii różańskiej, starostę sokołowskiego, wojewodzica smoleńskiego, z którym rozwiodła się w 1755 r. Jako rozwódka (Jan Józef zmarł w 1761 r.), 13 VI 1756 r. w Krechowicach, wyszła za mąż za Jana Sapiehę z linii kodeńskiej. Ślubu, poprzedzonego indultem arcybiskupa lwowskiego Mikołaj Wyżyckiego, udzielił duszpasterz parafii w Biłce Szlacheckiej.

Drugi mąż zmarł w 1757 r., nie chcąc podobno widzieć żony przed śmiercią. Po nim został Elżbiecie tytuł wojewodzicowej mścisławskiej. Z drugiego małżeństwa miała syna Kazimierza Nestora (ur. 1757), na którego karierę polityczną usiłowała wpływać korzystając ze swych koneksji (m. in. skłoniła króla Stanisława Augusta Poniatowskiego do mianowania kilkunastoletniego syna generałem artylerii królewskiej). Elżbieta Sapieżyna była „nie tak pięknością, jako bardziej rozumem i grzesznością dystyngowana” (Marcin Matuszewicz, Diariusz). Uważana jest za pierwszą kochankę Poniatowskiego, z którym utrzymywała kontakty od czasów bezkrólewia 1763 r., ale już wcześniej wspomagała go finansowo. Jej rywalką o względy króla była inna Sapieżyna – Magdalena z Lubomirskich. Elżbieta nie była pozbawiona ambicji politycznych, próbując skłócić króla z Familią – stronnictwem Czartoryskich i Poniatowskich. Uczestniczyła w naradach królewskich i pertraktacjach (głównie z poselstwem moskiewskim), przygotowaniach sejmików i sejmów, bywała częstym i aktywnym gościem na sejmach i trybunałach. Za swe usługi była sowicie wynagradzana, otrzymując rozmaite dobra, m. in. wójtostwo w nadanym jej bratu starostwie jaworowskim. Od połowy lat 70. XVIII w., po nominacji Franciszka Ksawerego Branickiego (1774) na hetmana wielkiego koronnego i przejściu przez niego do opozycji, związek Elżbiety z królem zaczął słabnąć. Kontakty jednak nie zostały zerwane; Sapieżyna popierając brata i jego sojuszników, jednocześnie usprawiedliwiała go przed królem i nadal ubiegała się o protekcje i pomoc w uzyskiwaniu stanowisk, załatwianiu długów i procesów. Także po opuszczeniu dworu, do 1776 r. otrzymywała miesięczną pensję od Poniatowskiego w wysokości 200 dukatów. Konsekwencją poparcia udzielanego bratu, działającemu przeciwko królowi i współpracującemu z nim ambasadorowi rosyjskiemu w Rzeczypospolitej Ottonowi Magnusowi von Stackelbergowi było umieszczenie w jej majątku w Kodniu oddziału wojsk rosyjskich, co doprowadziło do pożaru miasta. Odszkodowanie za straty zostało wypłacone z kasy królewskiej. Sapieżyna uwikłana była także w sprawy majątkowo-spadkowe związane z podwójnym już wdowieństwem. W 1775 r. udało jej się wykupić Kodeń (który w większej części należał do Flemmingów), zapisany jej synowi w spadku po bezdzietnym kanclerzu wielkim litewskim Janie Fryderyku Sapieże. W latach 80. XVIII w. Sapieżyna postrzegana była jako jedna z głównych postaci opozycji antykrólewskiej, skupionej wokół Puław Czartoryskich i hetmanów (Branickiego i Seweryna Rzewuskiego). W 1782 r. sprzeciwiła się usunięciu z biskupstwa krakowskiego chorego Kajetana Sołtyka. Podczas Sejmu Czteroletniego nadal pozostawała opozycyjnej grupie, a jej syn Kazimierz Nestor opowiedziawszy się z Ustawą Rządową, schronił się pod opiekę króla, obawiając się reakcji matki i stryja. Zmieniła stanowisko w połowie 1792 r. i przyłączyła się syna, popierającego konsekwentnie Konstytucję. Wycofała się z życia politycznego w 1793 r. i większość czasu spędzała w Kodniu, którym umiejętnie gospodarowała (odnowiła zamek, założyła fabrykę sukna). W 1798 r. straciła syna, przebywającego na emigracji w Wiedniu. Kazimierz Nestor spoczął w grobach rodzinnych w Kodniu, gdzie dwa lata później pochowana została także Elżbieta z Branickich Sapieżyna, zmarła w Kodniu we wrześniu lub październiku 1800 r.

   

   

Image

Franciszek Jan Smolka (1881)

Fot. Wikipedia

Zobacz też

Franciszek Jan Smolka

Najstarsza z prezentowanych tu postaci to Franciszek Jan Smolka urodzony 5 XI 1810 r., w Kałuszu w mieszanej rodzinie o korzeniach śląskich i węgierskich. Ojciec Wincenty Schmolke, oficer w armii austriackiej wywodził się ze zniemczonej rodziny mieszkającej w Nysie, na Dolnym Śląsku. Matka Anna Nemethy pochodziła ze spolonizowanej rodziny węgierskiej osiadłej w Galicji. Smolka ukończył gimnazjum dominikanów (1827) i studia prawnicze na Uniwersytecie Lwowskim (1831) gdzie w 1834 r. otrzymał stopień doktora praw. W latach 30. XIX w. był praktykantem sądowym oraz koncypientem adwokackim w biurze adwokata Pawła Rodakowskiego (ojca Henryka Rodakowskiego). Od 1840 r. Smolka prowadził własną kancelarię adwokacką we Lwowie. Uczestniczył w działalności tajnych organizacji niepodległościowych reprezentując opcję demokratyczna i liberalną; był członkiem Stowarzyszenia Ludu Polskiego (powstałego z Węglarstwa), mającego na celu wywalczenie wolnej, republikańskiej Polski, do którego należał też m. in. Seweryn Goszczyński. Aresztowany w sierpniu 1841 r., osadzony w więzieniu w klasztorze, został skazany na karę śmierci w 1845 r. Uwolniono go na mocy monarszej amnestii. Brał udział w wydarzeniach Wiosny Ludów w 1848 r. jako członek Komitetu Narodowego i Rady Narodowej we Lwowie. W tym samym roku został wybrany posłem na Sejm Ustawodawczy okresu Wiosny Ludów w Wiedniu i Kromieryżu.

Prowadził też, jako członek Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarczego działalność na tym polu, jednak nieudane inwestycje zakończyły się nieudaną próbą samobójczą. Podczas powstania styczniowego uczestniczył w pracach konspiracji galicyjskiej, był m. in. członkiem Komitetu Galicji Wschodniej, jednak opowiadał się przeciwko rozszerzeniu akcji powstańczej na zabór austriacki i formowaniu tu oddziałów partyzanckich.

Smolka udzielał się politycznie jako prezes Towarzystwa Narodowo-Demokratycznego we Lwowie (1868-1871); był posłem na Sejm Krajowy Galicji (kadencje I – VIII). W parlamencie przewodził frakcji posłów demokratycznych w Kole Polskim w Wiedniu. Po rezygnacji z mandatu od 1 IV 1893 r. był dożywotnim członkiem austriackiej Izby Panów. Od 1894 r. kilkakrotnie zostawał honorowym obywatelem miast polskich, czeskich i chorwackich. Od 1894 r. Smolka był członkiem honorowym Towarzystwa Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu; działał także w polskich organizacjach kombatanckich i patriotycznych oraz prowadził życie ziemianina, będąc właścicielem kilku majątków ziemskich (m. in. Morszyn, Korczyn). Jego zdeterminowaniu, finansom i ciężkiej pracy fizycznej Lwów zawdzięcza także dzieło pamiątkowe, Kopiec Unii Lubelskiej, którego sypanie rozpoczęto 11 VIII 1869 r. Smolka nie doczekał zakończenia tych prac; zmarł 4 XII 1899 r. i spoczął na Cmentarzu Łyczakowskim obok żony Leokadii z d. Bäcker von Salzheim (1815-1861), z którą żonaty był od 1840 r. (pozostawił Dziennik Franciszka Smolki 1848-1849 w listach do żony, Wiedeń 1913). Smolka został zapisany w księgach z parafii św. Marii Magdaleny. Jego pogrzeb, który sfinansowały władze krajowe stał się manifestacją patriotyczną mieszkańców Lwowa.

Na jednym z głównych placów Lwowa nazwanego Placem Smolki (obecnie Hryhorenki) odsłonięto w 1913 r. jego pomnik (dziś już nieistniejący).

Jednym z synów Smolków był Stanisław, polski historyk, przedstawiciel krakowskiej szkoły historycznej, urodzony w 1854 r. we Lwowie (wpisu jego urodzenia nie ma w przechowywanych w AGAD księgach).

   

   

Image

Agenor Romuald Onufry Gołuchowski, herbu Leliwa (przed 1875)

Fot. Wikipedia

Agenor Romuald Onufry Gołuchowski, herbu Leliwa

Hrabia, minister spraw wewnętrznych Austrii, tajny radca, trzykrotny namiestnik Galicji (1849-1859, 1866-1868, 1871-1875) i I ordynat na Skale, urodził się tamże, 8 II 1812 r. Był synem Wojciecha Gołuchowskiego i Zofii z Czyżów, herbu Godziemba. Uczył się w gimnazjum w Tarnopolu (do 1829 r.). Później studiował na wydziale prawa Uniwersytetu Lwowskiego, gdzie w 1839 r. został doktorem i pierwszym hrabią z takim tytułem. W 1835 rozpoczął 40-letnią karierę w służbie rządowej. W 1839 r. został komisarzem powiatowym w Rzeszowie, a w 1843 r. rozpoczął karierę w urzędach szczebla gubernialnego, i w tym samym roku został członkiem Wydziału Stanowego – organu wykonawczego Sejmu Stanowego Galicji. Od 1845 r. nosił tytuł c. k. szambelana. 19 IV 1848 r. mianowany został kierownikiem Gubernium we Lwowie (od 1849 r. Namiestnictwo). W tym też roku ożenił się z hr. Marią Karoliną Baworowską, z którą miał sześcioro dzieci. Dwóch jego synów: Agenor Maria Adam Gołuchowski oraz Adam Maria Gołuchowski kontynuowało tradycję rodzinną, zajmując się polityką. Będąc lojalnym poddanym cesarza Austrii walczył jednocześnie o język polski w szkołach, godząc się na ustępstwa na rzecz niemczyzny w Galicji zachodniej w zamian za równorzędne z ukraińskimi prawa języka polskiego we wschodniej części kraju. Proponował Ukraińcom używanie alfabetu łacińskiego. Ta tzw. „wojna alfabetyczna” skończyła się w 1866 r. kiedy nieoczekiwanie Gołuchowski przekonał polskich posłów do uchwalenia projektu rządu krajowego o dwujęzycznych zasadach funkcjonowania Sejmu. Jako austriacki minister spraw wewnętrznych (1859-1861) ograniczył wpływy biurokracji niemieckiej. Popierał wiele projektów, m. in. budowę linii kolejowej z Wiednia do Lwowa, zwanej wówczas Karl Ludwig Bahn. Z jego inicjatywy zbudowano we Lwowie wyższą szkołę realną, szkołę handlową i przemysłową, gimnazjum polskie i szkołę ogrodniczą z ogrodem botanicznym, a także szkoły w Brodach, Tarnopolu, Samborze i Stanisławowie. Będąc namiestnikiem po raz drugi usunął z Galicji niemiecką biurokrację, oddając administrację w ręce szlachty. Po 1871 r., poświęcił więcej uwagi wprowadzaniu w życie ustaw sejmowych: szkolnej, drogowej, wodnej i hodowlanej. Równolegle sprawował stanowisko prezydenta c. k. Krajowej Dyrekcji Skarbu i protektora Krajowego Towarzystwa Gospodarczego). Przyczynił się do ufundowania krakowskiej Akademii Umiejętności i Politechniki Lwowskiej.

Jako konserwatysta należał do przeciwników reformy włościańskiej oraz ruchu spiskowego. Będąc szlachcicem-ziemianinem pilnował zawsze interesów materialnych tej klasy (już w 1846 r. w komisji gubernialnej współdziałał w przygotowaniu projektu zniesienia pańszczyzny, który chronił interesy wielkiej własności, a w 1875 r. poparł korzystną dla dworów ustawę o wykupie propinacji). Był honorowym obywatelem 66 miast w Galicji; otrzymał także wiele orderów i odznaczeń (m. in. Krzyż Wielki Orderu Korony, Krzyż Wielki Orderu św. Szczepana, Order św. Stanisława). Zmarł we Lwowie 3 VIII 1875 r. w wieku 63 lat na chorobę nerek (zapisany do ksiąg parafii św. Anny).

Został pochowany w rodzinnym majątku w Skale na Podolu, a uroczystości pogrzebowe prowadził arcybiskup lwowski Franciszek Ksawery Wierzchlejski.

   

   

Image

Adam Maria Stanisław Gołuchowski, herbu Leliwa (przed 1909)

Fot. Wikipedia

Adam Maria Stanisław Gołuchowski, herbu Leliwa

Ziemianin, hrabia, konserwatywny polityk galicyjski urodził się 10 X 1855 r. we Lwowie w bogatej rodzinie arystokratycznej. Był trzecim synem namiestnika Galicji Agenora Romualda Gołuchowskiego i hr. Marii z Baworowskich. We Lwowie ukończył gimnazjum i uniwersytet.

Po ojcu odziedziczył część jego dóbr – głównie husiatyńskich (w okolicach Husiatyna zbudował swój pałac), ale administrował też dobrami brata Agenora w Skale i Janowie. Udzielał się w lokalnej społeczności, wchodząc w skład husiatyńskiej rady powiatowej; przeforsował budowę szpitala powiatowego i starał się o poprawę sieci drogowej w tym rejonie. Był prezesem rady nadzorczej Galicyjskiego Akcyjnego Banku Hipotecznego we Lwowie. Jednocześnie rozwijał karierę polityczną. W latach 1885-1911 był deputowanym do austriackiej Rady Państwa (z przerwą w latach 1897-1900), a od 1895 r. posłem na Sejm Krajowy Galicji. Pod koniec 1909 r. został mianowany przez cesarza Franciszka Józefa I członkiem Izby Panów, a 14 VI 1912 r. marszałkiem krajowym Galicji. Przewodniczył obradom ostatniej sesji Sejmu Krajowego, która odbyła się na przełomie 1913 i 1914 r.

Odznaczony Orderem Korony Żelaznej II klasy i Krzyżem Wielkim Orderu Leopolda.

Zmarł 15 IV 1914 r. w wieku 58 lat. Uroczyste nabożeństwo pogrzebowe celebrowane przez abp. lwowskiego Józefa Bilczewskiego odbyło się w parafii św. Marii Magdaleny we Lwowie, a w Skale, podczas złożenia zwłok do rodzinnego grobu uczestniczyła tylko najbliższa rodzina.

   

   

Image

Józef Kajetan Janowski

Fot. Wikipedia

Józef Kajetan Janowski

Powstaniec styczniowy, członek rządu narodowego, od 1871 r. związany z Lwowem.

Urodził się 17 III 1832 r. w Warszawie. Był synem Adama, pisarza sądowego Trybunału Cywilnego Województwa Mazowieckiego i Marianny z Czemskich. W latach 1842-1850 ukończył gimnazjum realne w Warszawie. W 1854 r. wstąpił na Wydział Architektury warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych, gdzie uzyskał w 1859 r. dyplom budowniczego I klasy. W tym czasie bywał na zebraniach m. in. u organizatora niepodległościowych kółek Narcyza Jankowskiego, ale nie angażował się zbytnio w ruch spiskowy. W okresie manifestacji patriotycznych, w marcu 1861 r. był konstablem w straży porządkowej. W tym samym roku w warszawskiej parafii św. Andrzeja ożenił się z Pauliną z Tolkemitów. Działalność polityczną rozpoczął w lipcu 1862 r.; został okręgowym organizacji czerwonych w wydziale III miasta Warszawy. W grudniu 1862 r. wszedł do nowego składu Komitetu Centralnego Narodowego. Głosował za podjęciem walki zbrojnej z chwilą ogłoszenia branki i oddaniem władzy Ludwikowi Mierosławskiemu. 22 I 1863 r. wraz z innymi członkami Tymczasowego Rządu Narodowego wyjechał do Kutna, a następnie dotarł do obozu Mariana Langiewicza, gdzie 12 lutego był świadkiem wygranej przez powstańców bitwy pod Słupią. Po powrocie do Warszawy, w marcu 1863 r. wraz z Agatonem Gillerem udał się do Krakowa dla prowadzenia negocjacji z dyktatorami Mierosławskim i Langiewiczem. W kwietniu pozostał w rządzie tzw. koalicyjnym, przechylającym się na stronę białych (który od 10 maja nosił nazwę: Rząd Narodowy). W czerwcowym „białym” rządzie Karola Majewskiego został sekretarzem stanu – łącznikiem pomiędzy rządem a podległymi mu wydziałami. We wrześniu ustąpił z rządu, a władzę przejęli czerwoni. Janowski wkrótce przyjął od nich stanowisko dyrektora wydziału spraw wewnętrznych. Był jednym z najbliższych współpracowników Romualda Traugutta, po przyjęciu przez niego dyktatury. Po jego aresztowaniu w kwietniu 1864 r. opuścił Warszawę. Wziął udział w spotkaniu dygnitarzy powstańczych w Dreźnie (maj 1864), w którym brał udział m. in. Michał Heydenreich „Kruk”, generał powstania styczniowego, gdzie podpisany został tzw. memoriał 7 obywateli postulujący nowe, bardziej stanowcze metody walki. Wkrótce osiadł wraz z żoną w Paryżu i działał w Komisji Długu Narodowego. W 1865 r. objął posadę naczelnego architekta robót w Kompanii Zachodnich Dróg Żelaznych. Należał do Zjednoczenia Emigracji Polskiej. Po klęsce Francji w wojnie z Prusami w 1871 r Janowski przybył do Lwowa, gdzie bezskutecznie starał się o posadę architekta Wydziału Krajowego. Wyjechał w Poznańskie, gdzie przybywał do 1874 r., zajmując się m. in. pracami restauracyjnymi zamków w Gołuchowie i Kórniku. W 1874 r. wydalony przez policję pruską, wrócił do Lwowa, a w 1881 r. otrzymał poddaństwo austriackie. W latach 1879-1884 był jednym z dyrektorów Towarzystwa Przemysłowego we Lwowie i konsultantem Wydziału Krajowego przy budowie nowego gmachu sejmu. Pracował też jako samodzielny architekt, budując głównie gmachy szpitalne (w ciągu 30 lat zaprojektował ich kilkanaście we Lwowie i na prowincji). Projektował też kościoły, koszary, rzadziej budynki prywatne. W latach 1889-1902 jako docent Politechniki Lwowskiej wykładał encyklopedię budownictwa. W 1894 r. był gospodarzem pawilonu architektury na lwowskiej Wystawie Krajowej. Janowski nie angażował się w życie polityczne, jednak w czasie wojny rosyjsko-tureckiej jako demokrata współpracował z „Kołem” lwowskim. W 1885 r. wszedł do Rady Miejskiej; złożył mandat po konflikcie z konserwatystami. Zasiadł także z ramienia demokratów w wydziale Galicyjskiej Kasie Oszczędności (1893). W 1887 r. został prezesem zorganizowanego przez siebie Towarzystwa Weteranów. Jako najwybitniejszy żyjący członek Rządu Narodowego pielęgnował tradycje powstańcze. Zainicjował i współredagował w latach 1888-1894 pięciotomowe Wydawnictwo materiałów do historii powstania 1863-64. Udzielał też informacji o powstaniu współczesnym sobie historykom. Był również członkiem zarządu Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu. W 1872 r. zaczął spisywać własne wspomnienia, które doprowadził do początków 1864 r. Jego Pamiętniki o powstaniu styczniowym zostały opublikowane w 3 tomach (t. I wydano we Lwowie w 1923 r.).

Janowski zmarł 24 VI 1914 r. Przyczyną była choroba serca. Zapisany został do ksiąg parafii Bożego Ciała i pochowany w grobowcu rodzinnym na Cmentarzu Łyczakowskim.

   

   

Image

Kazimierz Pochwalski, Portret Hrabiego Andrzeja Potockiego (1903)

Fot. Wikipedia

Andrzej Potocki herbu Pilawa

Polski polityk, marszałek Sejmu Krajowego Galicji, austriacki namiestnik Galicji.

Urodził się 10 VI 1861 r. w Krzeszowicach. Był synem hrabiego Adama Potockiego herbu Pilawa i Katarzyny Branickiej herbu Korczak. Początkowo uczył się w domu, a od 1877 r. w gimnazjum św. Anny w Krakowie, gdzie dwa lata później zdał egzamin dojrzałości. Studiował na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, z roczną przerwą na studia na uniwersytecie w Grazu. Był jednym z największych właścicieli ziemi i obiektów przemysłowych w Galicji i w Królestwie Polskim. Był właścicielem Krzeszowic i Kamionki Strumiłowej, posiadał 2 kopalnie węgla (w Sierszy i w Tenczynku), kopalnie galmanu i ołowianki w węgierskiej Górce, fabrykę bieli cynkowej w Krzach, hutę cynkową w Myślachowicach, rafinerię nafty w Trzebini, cegielnię w Krzeszowicach, kilka tartaków i gorzelni. Ponadto był właścicielem dóbr na Węgrzech i na Morawach. Był również kolekcjonerem, zbierał numizmaty, kobierce, obrazy. Od wdowy po Hipolicie Skimborowiczu nabył archiwum literacko-historyczne. Od 1886 r. Potocki pracował jako attaché ambasady austriackiej w Paryżu, następnie przebywał na placówkach dyplomatycznych w Madrycie i Londynie. W 1890 r., po śmierci brata Artura, wrócił do kraju aby objąć zarząd majątków. Od tego czasu aktywnie udzielał się w życiu politycznym Galicji, najpierw jako członek Wydziału Rady Powiatowej w Chrzanowie, a od roku 1893 jako radny miejski w Krakowie. Był również we władzach Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń w Krakowie, Kasy Oszczędności oraz członkiem Galicyjskiego Banku dla Handlu i Przemysłu, a w latach 1900-1902 był prezesem Towarzystwa Rolniczego Krakowskiego. Zasiadał w Komitecie Restauracji Zamku Wawelskiego. W 1895 r. został posłem w parlamencie wiedeńskim oraz w galicyjskim Sejmie Krajowym. 9 X 1901 r. został marszałkiem krajowym, a 8 VI 1903 r. namiestnikiem Galicji. Doprowadził do zakończenia strajków górników w Borysławsko-Krośnieńskim Zagłębiu naftowym, oraz strajku lekarzy na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jagiellońskiego. W czasie rewolucji 1905 r. Potocki, jako namiestnik, zdecydowanie się jej przeciwstawiał. Zarzucano mu, że dba o dobra arystokracji, które ta posiadała w zaborze rosyjskim. Gdy zakazy zgromadzeń nie zahamowały wystąpień rewolucyjnych, zdecydował o użyciu policji do ich rozpędzenia. Złagodził swą politykę po interwencji austriackiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (16 VII 1906 r.), które poleciło mu przestrzeganie prawa dotyczącego ustawy o zgromadzeniach. W 1907 r. Potocki brał udział w rozmowach z przywódcami narodowych demokratów ukraińskich o podziale stanowisk w galicyjskich władzach krajowych i centralnych. Zobowiązał się do współpracy z Klubem Ukraińskim, ale wobec sprzeciwów Koła Polskiego, w czasie wyborów w lutym 1908 r. poparł „moskalofilów”, co Ukraińcy uznali za prowokację i zerwali współpracę. Próby wznowienia rozmów uniemożliwiła agitacja rozpętana przez nacjonalistów polskich i ukraińskich, która doprowadziła do zamachu na życie Potockiego. 12 IV 1908 r. student III roku filozofii, Myrosław Siczynski, podczas audiencji u Potockiego zastrzelił go. Zabójstwo Andrzeja Potockiego odbiło się szerokim echem w kraju, sprawa była opisywana w prasie. Uroczystości pogrzebowe, prowadzone przez abp. lwowskiego Józefa Bilczewskiego odbyły się 14 IV 1908 r. we Lwowie w kościele Bernardynów (św. Andrzeja) i do ksiąg z tej parafii wpisany został akt zgonu, następnie zwłoki przewieziono do Krzeszowic, gdzie zostały pochowane w grobowcu rodzinnym w miejscowym kościele. Zabójca Andrzeja Potockiego 9 XI 1911 r. zbiegł z zakładu karnego w Stanisławowie za granicę i do śmierci w 1979 r. przebywał na emigracji.

Potocki pozostawił żonę Krystynę z Tyszkiewiczów, herbu Leliwa, z którą miał 9 dzieci. Odznaczony był m.in.: Wielką Wstęgą Orderu Lwa i Słońca, Krzyżem Wielkim Orderu Leopolda.

   

   

Image

Logo Żydowskiej Partii Socjaldemokratycznej, do której należał Rafał Buber

Fot. Wikipedia

Rafał Buber - adwokat i działacz socjalistyczny

Urodził się we Lwowie 25 VI 1866 r. Był synem Mosesa (Mosze) Bubera i Marie Bubber oraz bratankiem historyka, filologa języka hebrajskiego – Salomona (ojciec Rafała był synem Szaji Abrahama z drugiego małżeństwa), a także kuzynem filozofa - Martina Bubera. Ukończywszy szkołę średnią wstąpił na wydział prawa Uniwersytetu Lwowskiego, a po dwóch latach przeniósł się na uniwersytet w Wiedniu. Tu, 9 X 1891 r. poślubił Rebekę Bernstein z Winnicy. 18 VIII 1892 r. we Lwowie urodził się ich syn Bronisław Julian. We Lwowie Rafał rozpoczął praktykę adwokacką, a w 1897 r. otworzył własną kancelarię.

Działając w środowisku robotniczym wszedł do zarządu Kasy Chorych, a później został jej wiceprezesem. Od 1906 r. działał w Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska (PPSD), pracując (od 1908 r.) w sekcji żydowskiej. Po powstaniu Żydowskiej Partii Socjalno-Demokratycznej zaangażował się w jej działalność, zostając członkiem kierownictwa, m. in. był przewodniczącym Lwowskiego Związku Pomocy dla Więźniów Politycznych (w 1914 r. tę funkcję przejęła jego żona Rebeka Buberowa, zwana Wulą). W 1911 r. Buber uczestniczył w pertraktacjach, zmierzających do połączenia PPSD z ŻPSD, ale po jego sfinalizowaniu, odszedł w 1913 r. z ŻPSD. W grudniu tego roku uczestniczył w Kongresie PPSD w Krakowie.

Buber był miłośnikiem twórczości Stanisława Brzozowskiego, filozofa, pisarza i publicysty, który w 1908 r. został oskarżony o współpracę z Ochraną. Wraz z inżynierem Jędrzejem Moraczewskim, jednym z przywódców PPSD, został jego obrońcą (mężem zaufania) w procesie obywatelskim rozpoczętym 14 II 1909 r. w Krakowie, w sali Związku Stowarzyszeń Robotniczych przy ul. Wiślnej.

Podczas I wojny światowej pozostawał na wygnaniu w Samarze, wywieziony tam przez Rosjan jako tzw. jeniec cywilny. W czasie rewolucji październikowej przebywał w Piotrogrodzie i Moskwie, gdzie zbliżył się do kół lewicowych polskich i rosyjskich. Dzięki poparciu Aleksandra Kierenskiego powrócił do Lwowa. Z ramienia PPS wszedł w skład Rady Miejskiej, został też wiceprezesem Izby Adwokackiej.

Zmarł 31 X 1931 r. we Lwowie, po dłuższej chorobie na odmę opłucna samoistną.

Autorem jego biogramu w Polskim Słowniku Biograficznym (t. III, 1937) był Adam Pruchnik.

  

  

  

Image

Eustachy Sapieha, poseł. Fotografia portretowa (1928)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Eustachy Kajetan Sapieha

Z inną opcją polityczną związany był urodzony kilkanaście lat przed śmiercią Smolki Eustachy Kajetan Sapieha (ur. 2 VIII 1881 r. w Biłce Szlacheckiej). Był synem ks. Jana Pawła Aleksandra Sapiehy, ziemianina i hr. Seweryny Marii Józefy Uruskiej, c. Seweryna Uruskiego, twórcy herbarza oraz Hermancji Tyzenhauz.

Po ukończeniu studiów w Zurychu Uzyskał tytuł inżyniera-leśnika. W 1909 r. poślubił Teresę Izabelę Lubomirską osiadł na Grodzieńszczyźnie. Był biskim współpracownikiem Józefa Piłsudskiego, prezesem Rady Głównej Opiekuńczej w Warszawie w 1916 r., pracownikiem Komitetu Ofiary Narodowej Tymczasowej Rady Stanu. W listopadzie 1918 r. stanął na czele Komitetu Obrony Kresów Wschodnich. Był politykiem konserwatywnym, jednym z inicjatorów nieudanego zamachu stanu 4/5 stycznia 1919 r., mającego na celu obalenie rządu Jędrzeja Moraczewskiego, za co został aresztowany. Po uwolnieniu walczył jako ułan na czele sformowanego przez siebie oddziału w wojnie polsko-bolszewickiej.

W czerwcu 1919 r. został posłem Rzeczypospolitej w Wielkiej Brytanii, a rok później premier rządu polskiego Władysław Grabski powołał go na stanowisko ministra spraw zagranicznych RP, które dzięki protekcji Piłsudskiego piastował także w rządzie koalicyjnym Wincentego Witosa, doprowadzając w 1921 r. do podpisania przymierzy Rzeczypospolitej z Francją i Rumunią. Był rzecznikiem polityki Piłsudskiego stworzenia Litwy kantonalnej na wzór szwajcarski, pozostającej w ścisłej unii państwowej z Polską, które to plany przedstawił Litwinom podczas rokowań w Brukseli w maju 1921 r. Prowadzona przez Sapiehę polityka wywołała ataki ze strony Narodowej Demokracji i doprowadziła do jego dymisji w tym samym miesiącu.

W latach 1928-1929 był posłem na Sejm z listy BBWR. W 1930 r. napisał traktat Konstytucja racji stanu. Był jednym z najaktywniejszych zwolenników zbliżenia Piłsudskiego ze środowiskiem ziemiaństwa kresowego, działając m. in. w nieformalnym ugrupowaniu ziemiańskim skupiające konserwatystów byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego „Żubry kresowe”.

We wrześniu 1939 r. został aresztowany przez Sowietów w swoim majątku pod Grodnem i uwięziony w Moskwie na Łubiance. Skazany został na karę śmierci, jednak wyrok ten zamieniono na 10 lat gułagu. Zwolniony po podpisaniu układu Sikorski-Majski w 1941 r., ewakuowany został do Teheranu, skąd wyjechał do Nairobi w Kenii. W 1959 r. został odznaczony został przez prezydenta RP na Uchodźstwie Augusta Zaleskiego Orderem Orła Białego. Zmarł w Nairobi 20 II 1963 r.

   

   

Image

Kazimierz Pużak, proces szesnastu (1945)

Fot. Wikipedia

Kazimierz Pużak

W Tarnopolu, 26 VIII 1883 r. urodził się Kazimierz Pużak, działacz socjalistyczny, poseł na sejmy w II Rzeczypospolitej, polityk. Pochodził z rodziny ukraińskiej wyznania rzymskokatolickiego. Jego ojcem był murarz Wojciech Pużak, matką – Marcela z d. Hrycyna.

Ukończył gimnazjum w Tarnopolu, gdzie zawiązywał pierwsze spiski. W 1904 r. we Lwowie wstąpił do PPS, a rok później rozpoczął studia na Wydziale Prawa i Umiejętności Politycznych Uniwersytetu Lwowskiego, lecz porzucił je dla pracy politycznej. Był współtwórcą, obok Józefa Piłsudskiego PPS – Frakcji Rewolucyjnej (1906). W 1913 r. Pużak skazany został na katorgę i zesłanie za wykonanie wyroku (1911) na prowokatorze politycznym (osadzony m. in. w twierdzy w Szlisselburgu). Po wyjściu na wolność w wyniku amnestii po obaleniu caratu brał udział w rewolucji w Rosji (1917). W 1918 r. wrócił do Polski i został sekretarzem stanu w Ministerstwie Poczt i Telegrafów w rządzie Moraczewskiego. Od 1919 był członkiem Rady Naczelnej PPS. Przeciwny wojnie z bolszewikami w 1920 r., poparł jednak udział PPS w Rządzie Obrony Narodowej, angażował się także w powstania śląskie. W okresie 1921 - wrzesień 1939 r. był sekretarzem generalnym Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS. W latach 1919-1935 kilkakrotnie posłował na Sejm RP z różnych okręgów wyborczych. W czasie II wojny światowej Pużak był organizatorem i sekretarzem generalnym PPS – Wolność, Równość, Niepodległość, komendantem głównym Gwardii Ludowej, przewodniczącym podziemnego parlamentu Rady Jedności Narodowej, W latach 1940-1941 i 1943-1944 był reprezentantem PPS-WRN w Politycznym Komitecie Porozumiewawczym (ustąpił na znak protestu przeciwko układowi Sikorki-Majski, a jego miejsce zajął Adam Próchnik – przedstawiciel Polskich Socjalistów z kraju). Pużak uczestniczył w powstaniu warszawskim (pośmiertnie otrzymał Warszawski Krzyż Powstańczy). Opuścił Warszawę wraz z ludnością cywilną i aresztowany został przez NKWD w Pruszkowie, 27 III 1945 r. Po osadzeniu w więzieniu na Łubiance w Moskwie, sądzony w czerwcu 1945 w pokazowym procesie szesnastu. Skazany został na 1,5 roku więzienia.

Po czterech miesiącach (amnestia) powrócił do kraju, nie zgodził się jednak na emigrację. Ponownie aresztowany w 1947 r. i skazany na 10 lat więzienia w pokazowym procesie PPS-WRN. Zmarł w więzieniu w Rawiczu 30 IV 1950 r. w wyniku obrażeń po zepchnięciu ze schodów. Został pochowany potajemnie na Powązkach w Warszawie (kwatera 188-3-31).

Przed powtórnym aresztowaniem Pużak napisał pamiętnik z okresu wojny, który funkcjonował w tzw. II obiegu. Oficjalnie wyszło jedynie jedno wydanie – z zaznaczonymi ingerencjami cenzury – w 1989 r. Odznaczony pośmiertnie w 1996 r. Orderem Orła Białego, który przyjęty został przez rodzinę dopiero w 2006 r.

   

   

Image

Maciej Rataj. Fotografia portretowa

Fot. Wikipedia

Maciej Rataj

Maciej Rataj, polityk, działacz ludowy, marszałek Sejmu i pełniący obowiązki prezydenta RP.

Urodził się 19 II 1884 r. w Chłopach niedaleko Komarna. Był synem Wojciecha Rataja i Józefy Nowickiej. Pomimo ubóstwa rodziny, Rataj ukończył jednoklasową szkołę ludową w Chłopach, a następnie szkołę czteroklasową w Komarnie i kontynuował edukację w lwowskim IV Gimnazjum, gdzie w czerwcu 1904 r. zdał egzamin dojrzałości z odznaczeniem. We Lwowie współpracował z pismem „Przyjaciel Ludu” i rozpoczął studia na Uniwersytecie Jana Kazimierza (filologia klasyczna). Działał w Kole Towarzystwa Szkoły Ludowej im. Tadeusza Kościuszki i w Bratniej Pomocy, prowadząc działalność edukacyjną wśród chłopów. W tym czasie zetknął się ze środowiskiem „Kuriera Lwowskiego”, gdzie poznał działaczy Polskiego Stronnictwa Ludowego, którego członkiem został w okresie studiów. Gdy w 1913 r. doszło do rozłamu w ruchu ludowym, Maciej Rataj przystąpił do PSL „Piast” Po ukończeniu studiów w 1908 r. został nauczycielem w VI Gimnazjum we Lwowie, gdzie do 1918 r. uczył języka łacińskiego. W lwowskiej parafii św. Marii Magdaleny, 10 VII 1909 r. Rataj ożenił się z Bolesławą Józefą z Wiczyńskich z Janowa k/Gródka Jagiellońskiego (ich córka Maria, wraz z mężem i dzieckiem zginęła w czasie powstania warszawskiego). W 1918 r. Maciej Rataj został nauczycielem filologii klasycznej w Zamościu. Z jego inicjatywy została założona „Gazeta Zamojska”. W 1918 r. Rataj wstąpił do aktywnie działającego na tym terenie PSL „Wyzwolenia”. Otrzymał nominacje na komisarza powiatu biłgorajskiego tzw. „rządu lubelskiego” Ignacego Daszyńskiego (Tymczasowy Rząd Republiki Polskiej), której jednak nie przyjął, tłumacząc się nieprzygotowaniem do tak odpowiedzialnej funkcji. W 1919 r. został wybrany posłem do Sejmu Ustawodawczego oraz wiceprezesem Komisji Konstytucyjnej, której pracami faktycznie kierował. W trakcie kadencji powrócił do PSL „Piast”. W rządzie Wincentego Witosa (lipiec 1920-wrzesień 1921), Rataj został ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego. Po wyborach w 1922 r. wszedł do Sejmu I kadencji i został wybrany marszałkiem. Po zamordowaniu 16 XII 1922 r. prezydenta Gabriela Narutowicza, Maciej Rataj przejął jego obowiązki, przyjmując dymisje dotychczasowego gabinetu i desygnując premiera. Jako sprawny organizator prac Sejmu, zaskarbił sobie szacunek większości składu izby. Sytuacja zmieniała się po przewrocie majowym (1926), gdy stał się jednym z głównych krytyków rządów sanacyjnych, choć wcześniej należał do umiarkowanych zwolenników Józefa Piłsudskiego, a szanowany przez ugrupowania nie popierające zamachowców został mediatorem pomiędzy siłami rządowymi a wojskami spiskowców. Na jego ręce prezydent Stanisław Wojciechowski złożył dymisję i uprawnienia głowy państwa. Po jednoczesnej dymisji rządu Wincentego Witosa Rataj powierzył misję tworzenia rządu wskazanemu przez Piłsudskiego Kazimierzowi Bartlowi. 26 III 1928 r. Maciej Rataj zakończył swą działalność jako marszałek Sejmu. W kolejnych latach był posłem na Sejm II (1928) i III kadencji (1934 – w miejsce Witosa). Gdy w 1931 r. z połączenia ugrupowań chłopskich powstało Stronnictwo Ludowe Rataj wszedł w skład Naczelnego Komitetu Wykonawczego nowej partii (pełnił też funkcję prezesa), i został redaktorem naczelnym jej organu prasowego, „Zielonego Sztandaru”. Po wybuchu II wojny światowej Rataj brał udział w organizowaniu obrony Warszawy. Działał w Służbie Zwycięstwu Polsce i zaczął tworzyć konspiracyjne SL –„Roch”, W listopadzie 1939 r. został aresztowany przez gestapo. Zwolniony i ponownie aresztowany w 1940 r., został zamordowany przez Niemców w ramach akcji AB, mającej na celu eksterminację polskiej inteligencji. Zginął 21 VI 1940 r., rozstrzelany w masowej egzekucji w Palmirach.

Uhonorowany pośmiertnie wieloma odznaczeniami, których ukoronowaniem był nadany w 2018 r. Order Orła Białego. Maciej Rataj jest także patronem wielu szkół oraz bohaterem filmów (m. in. Śmierć prezydenta, 1977, reż. Jerzy Kawalerowicz).

   

   

Image

Stanisław Kot. Fotografia portretowa (1933)

Fot. Wikipedia

Zobacz też

Stanisław Kot

Polski historyk, działacz ruchu ludowego, polityk.

Urodził się 22 X 1885 r. w podkarpackiej wsi Ruda koło Sędziszowa Małopolskiego w rodzinie chłopskiej. Był synem wójta i radnego Marcina Kota i Marii z Fitałów. W 1893 r. rozpoczął naukę w Czarnej Sędziszowskiej, a następnie uczył się w Sędziszowie. W 1896 r. został przyjęty do I Gimnazjum w Rzeszowie (działał w niepodległościowej organizacji „Promieniści”). W 1904 r. zdał maturę i rozpoczął studia na Uniwersytecie Lwowskim, gdzie w 1909 r. obronił doktorat. Od 1907 r. zbliżył się do środowiska niepodległościowej lewicy związanej z Józefem Piłsudskim. W 1910 r. przeniósł się do Krakowa, gdzie rozpoczął pracę jako nauczyciel w IV Gimnazjum Realnym. Rok później ożenił się z Idą Proksch. Ślub odbył się 22 V 1911 r. we Lwowie w parafii św. Antoniego.

Jednym ze świadków był Marian Kukiel, późniejszy generał dywizji Polskich Sił Zbrojnych i historyk wojskowości. W grudniu 1911 r. Kot został członkiem Komisji Literackiej Akademii Umiejętności i jako jej stypendysta badał archiwa w Paryżu, a także w Belgii, Holandii, Szwajcarii i Niemczech. W 1914 r. powrócił do Galicji, gdzie w lipcu redagował miesięcznik Związku Strzeleckiego Strzelec; został także kierownikiem Biura Prasowego Departamentu Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego. Poparł Władysława Sikorskiego w sporze z Piłsudskim co do przyszłości Legionów Polskich. Opowiadał się za ścisłą współpracą z Austro-Węgrami. Po rozwiązaniu Naczelnego Komitetu Narodowego powrócił w lutym 1918 r. do pracy w gimnazjum krakowskim. 12 III 1920 r. habilitował się na Uniwersytecie Jagiellońskim, w maju tego roku został profesorem nadzwyczajnym, a w 1924 r. profesorem zwyczajnym. W 1932 r. był członkiem zespołu UJ, powołanego do przeciwdziałania ustawie ograniczającej autonomię szkół wyższych. Po likwidacji w 1933 r. katedry kultury UJ, przeniesiony w stan spoczynku, w 1934 r. przeszedł na emeryturę. W latach 1937-1939 wraz m. in. z Aleksandrem Brücknerem współredagował Encyklopedię staropolską. Był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności, a od 1928 r. członkiem Czeskiej Akademii Nauk. W 1929 r. poparł powstanie Centrolewu, i był jednym z inicjatorów listu profesorów UJ w obronie więźniów brzeskich. Od 1935 r. należał do Stronnictwa Ludowego. Popierał antysanacyjną politykę Wincentego Witosa. Wybuch wojny zastał go we Lwowie, skąd przez Rumunię przedostał się do Francji. 7 XII 1939 r. mianowany ministrem bez teki w rządzie Władysława Sikorskiego, w czerwcu 1940 r. został członkiem Komitetu dla Spraw Kraju. Po upadku Francji odpowiadał za ewakuację rządu i ludności cywilnej do Wielkiej Brytanii. Sikorski odrzucił wniosek prezydenta Władysława Raczkiewicza domagającego się usunięcia Kota z rządu i powołał go na Ministra Spraw Wewnętrznych. Po podpisaniu układu Sikorski-Majski (lipiec 1941 r.) został ambasadorem RP W Moskwie, z misją pomocy ludności polskiej uwalnianej z miejsc odosobnienia, sabotowaną przez władze sowieckie. Z tego względu wiosną 1942 r. zrezygnował ze stanowiska; wyjechał do Iranu, a następnie do Palestyny. W 1943 r. powrócił do wielkiej Brytanii i został Ministrem Informacji i Dokumentacji. Uczestniczył m.in. w przygotowaniu komunikatu rządowego po odkryciu zbrodni katyńskiej. Pozostał na swoim stanowisku również w rządzie Stanisława Mikołajczyka. Popierał jego politykę zmierzającą do nawiązania stosunków dyplomatycznych z ZSRR. 9 VIII 1945 r. wrócił do kraju i włączył się w działalność Polskiego Stronnictwa Ludowego. 6 IX 1945 r. został mianowany ambasadorem w Rzymie, z zadaniem ograniczenia wpływów środowisk emigracyjnych. Odwołany 10 XI 1945 r. zamieszkał w Paryżu, gdzie poświęcił się pracy naukowej oraz wspomagał działalność emigracyjnego PSL. W 1959 r. otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu w Bazylei. W 1964 r. poważnie zachorował i nie wrócił już do całkowitej sprawności. Zmarł 26 XII 1975 r., a 7 I 1976 r. został pochowany obok żony na cmentarzu North Sheen w Londynie. Prof. Stanisław Kot jest autorem m.in.: Wojen Napoleońskich (1927), Dziejów oręża polskiego w epoce napoleońskiej (1912), czy też Dziejów politycznych Europy od rewolucji francuskiej (1992). Odznaczony m.in.: Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari, Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, Krzyżem Komandorskim Orderu Łaźni (Wielka Brytania, wraz z tytułem szlacheckim sir).

   

   

Image

Adam Próchnik. Fotografia portretowa (1946-1948)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Adam Feliks Próchnik

Kolejny z działaczy socjalistycznych urodzonych na Kresach to Adam Feliks Próchnik. Próchnik pochodził z rodziny żydowskiej; urodził się 21 VIII 1892 r. we Lwowie, jako syn Izydora vel Izaka Prochnika właściciela realności i Felicji z d. Nossig, córki sekretarza gminnego dr. Ignacego Nossiga.

Jako dziecko przebywał z matką za granicą (Szwajcaria, Francja), gdzie Felicja – działaczka społeczna, angażująca się w ruch kobiecy, robiła karierę naukową. Po powrocie do Lwowa Próchnik ukończył gimnazjum im. Franciszka Józefa, a następnie podjął studia historyczne na Uniwersytecie Lwowskim (w 1917 r. uzyskał doktorat). W Lwowie rozpoczął działalność konspiracyjną m. in. w organizacji akademickiej „Promieniści”, której został kierownikiem. W 1910 r wstąpił do legalnego Związku Strzeleckiego, którego lwowską sekcją dowodził Władysław Sikorski. Podczas studiów rozpoczął działalność w Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego (od 1919 r. współtworzącej PPS). W 1914 r. zmobilizowany do armii austriackiej, brał udział w walkach na froncie karpackim do 1916 r. (trafił do szpitala, który opuścił w 1917 r. i został ewakuowany do Wiednia). W 1918 r. we Lwowie działał jako komendant organizacji „Wolność” podległej Komendzie Głównej POW obejmującej oficerów Polaków w armii austriackiej. Organizował dezercje z armii i aresztowany został przez wywiad austriacki. Od niechybnej kary śmierci uratowała go kolejna już interwencja Ignacego Daszyńskiego (są przypuszczenia, że był on prawdziwym ojcem Próchnika) i w 1918 r. ponownie uczestniczył w działaniach bojowych, a po odsieczy Lwowa, w listopadzie tego roku podjął służbę w 5 Pułku Piechoty Legionów. Zakończył służbę jako podporucznik; posiadał przydział w rezerwie do pułku piechoty w Piotrkowie Trybunalskim, gdzie od 1919 r. mieszkał i z okręgu piotrkowskiego wybrany został posłem na Sejm II kadencji. W latach 1919-1927 kierował Archiwum Państwowym w Piotrkowie. Po procesie brzeskim polityków Centrolewu, wobec którego wyrażał sprzeciw, odmówiono mu pracy w szkolnictwie w Piotrkowie i karnie przeniesiono do Archiwum Państwowego w Poznaniu. W 1931 r. rozpoczął pracę w Archiwum Głównym Akt Dawnych, w związku z czym przeniósł się do Warszawy, gdzie kontynuował działalność w PPS oraz socjalistycznym ruchu spółdzielczym Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej, od 1933 do 1939 r. przewodniczył Stowarzyszeniu Wzajemnej Pomocy Lokatorów WSM „Szklane Domy”; wraz z grupą członków PPS z tych stowarzyszeń prowadził po wybuchu II wojny światowej działalność informacyjną i oświatową wśród młodzieży. Od września 1941 r. pod ps. „Artur” był reprezentantem PPS-WRN w Politycznym Komitecie Porozumiewawczym (na miejsce Kazimierza Pużaka).

Próchnik zmarł 22 V 1942 r. przygotowując się do negocjacji połączeniowych z PPS-WRN. Został pochowany na Cmentarzu Ewangelicko-Augsburskim w Warszawie (W/4/22).

Uhonorowany wieloma odznaczeniami, m. in. trzykrotnie Krzyżem Walecznych, Krzyżem POW oraz Krzyżem Obrony Lwowa, tablicami pamiątkowymi; był lub jest także patronem ulic i zakładów pracy w wielu miastach.

Uprawiał publicystykę społeczno-polityczną oraz prowadził badania historyczne; ogłosił liczne prace z zakresu najnowszych dziejów Polski i polskiego ruchu robotniczego, ale także prace historyczne m. in. Demokracja Kościuszkowska (1920), Powstanie państwa polskiego (1939), Stronnictwa polityczne Wielkiej Rewolucji Francuskiej (1958).

   

   

Image

Kazimierz Jan Papée. Fotografia portretowa (1936)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Zobacz też

Kazimierz Jan Papée

Kazimierz Jan Papée, polski dyplomata, doktor prawa, urodził się 10 I 1889 r. we Lwowie, w parafii św. Andrzeja.

Był synem Fryderyka, historyka, dyrektora Biblioteki Jagiellońskiej i profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Władysławy Anczyc, córki poety Władysława, a także starszym bratem Adama, wojskowego, dwukrotnego medalisty olimpijskiego w szermierce. W 1905 r. przeniósł się wraz z rodziną do Krakowa, gdzie ukończył III Państwowe Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego, a następnie studia prawnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim. Tam też uzyskał stopień naukowy doktora. W latach 1915-1916 służył w Legionach Polskich. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości wstąpił do służby dyplomatycznej. Od 1 IV 1920 r. pracował w poselstwie RP w Hadze, a następnie w Berlinie. W 1924 r. objął funkcję chargé d'affaires w poselstwie w Kopenhadze, później wrócił do MSZ i został zastępcą naczelnika Wydziału Politycznego. W 1928 r. został chargé d'affaires w Turcji, a następnie w Estonii. 16 VII 1929 otrzymał stanowisko konsula generalnego w Królewcu. 25 II 1932 r. został powołany na Komisarza Generalnego RP w Wolnym Mieście Gdańsku. Pełnił tę funkcję do 15 XII 1936 r., kiedy to został Posłem Nadzwyczajnym i Ministrem Pełnomocnym w Czechosłowacji. Funkcję tę pełnił do marca 1939 r. Od 15 VII 1939 do końca grudnia 1958 r. był ambasadorem RP przy Stolicy Apostolskiej. W 1958 r. papież Jan XXIII odmówił jego akredytacji i od tego czasu sprawował funkcję Administratora Spraw Ambasady RP przy Stolicy Apostolskiej randze chargé d'affaires ad interim, zaś po wycofaniu przez Watykan uznania dla Rządu RP na uchodźstwie (19 X 1972 r.) do formalnego odwołania z funkcji ambasadora przez Prezydenta RP na uchodźstwie (24 V 1976 r.) był nieoficjalnym przedstawicielem rządu londyńskiego w Watykanie.

Kazimierz Papée był żonaty z Leonią Dobrzańską, siostrą majora Henryka Dobrzańskiego ps. Hubal. Zmarł 19 I 1979 r. w Rzymie. Został pochowany w sekcji polskiej na cmentarzu Flaminio (Prima Porta) w Rzymie.

   

   

Image

Karol Kopel Sobelsohn (Karol Radek)

Fot. Wikipedia

Karol Kopel Sobelsohn (Karol Radek)

Działaczem polskiego, niemieckiego i rosyjskiego ruchu socjaldemokratycznego i komunistycznego, politykiem bolszewickim był Karol Radek. Jego prawdziwe nazwisko to Karol Kopel Sobelsohn, urodzony we Lwowie przy ul Mosiężnej, 31 X 1885 r. w żydowskiej rodzinie Bernarda vel Berysza Sobelsohna ajenta i Zofii vel Zysel, córki Kopla Lieferanta i Chany Gitli Laub z Tarnowa.

Rodzice zamieszkali w Tarnowie, gdzie Karol uczęszczał do gimnazjum. Maturę zdał eksternistycznie w Nowym Sączu i podjął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim. Przybrał pseudonim „Radek” od nazwiska bohatera powieści Stefana Żeromskiego Syzyfowe prace. Był członkiem PPSD, następnie SDKPiL, gdzie współpracował z Różą Luksemburg. Uczestniczył w Warszawie w wydarzeniach rewolucji 1905 r. W czasie I wojny światowej przebywał w Szwajcarii i Szwecji i prowadził tam działalność pacyfistyczną; nawiązał kontakt z przebywającym na emigracji Leninem. Po rewolucji październikowej wyjechał do Rosji, gdzie zajmował się organizacją sowieckiej dyplomacji. Współorganizował Komunistyczną Partię Niemiec i planował przeprowadzenie rewolucji komunistycznej w Niemczech. Od 1920 r., po powrocie do kraju pracował w strukturach Kominternu i prowadził ożywioną działalność jako publicysta. Od 1923 r. należał do grona zwolenników Lwa Trockiego. Po umocnieniu się władzy Stalina, w 1927 r. został usunięty z partii. W 1929 r. wycofał się z popierania trockizmu i ogłosił samokrytykę. Został doradcą Stalina do spraw polityki międzynarodowej. We wrześniu 1936 r. ponownie trafił do więzienia. Sądzono go w tzw. procesie siedemnastu. Jako że wypełniał wszelkie polecenia śledczych (demaskował innych rzekomych trockistów) skazano go „jedynie” na 10 lat łagru. Został zamordowany 19 V 1939 r. w Wierchnieuralsku przez więźniów kryminalnych (tzw. urków), choć wg innej (mniej oficjalnej) wersji mordercą był agent NKWD.

   

Kolejne dwie, jednoznacznie negatywnie kojarzące się postaci związane z politycznym „wymiarem sprawiedliwości” to: Julia Brystiger „Krwawa Luna” i Roman Kryże.

   

Image

Julia Brystiger

Fot. Wikipedia

Julia Brystiger

Julia Brystiger to jedna z niesławnych postaci powojennej Polski. Urodziła się w Stryju 25 XI 1902 r. Była dzieckiem Hermana Preissa magistra farmacji i Berty Salzberg córki właścicieli dóbr w Nowym Siole, w powiecie żydaczowskim.

W 1920 r. ukończyła gimnazjum we Lwowie i w tym samym roku wyszła za mąż za adwokata i doktora filozofii Chaima Nutę Brüstigera (zm. 1932). Sześć lat później Julia Brystiger ukończyła studia na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Lwowskiego, broniąc doktorat i kontynuowała naukę w Paryżu, na kilka lat tracąc kontakt z Lwowem. W 1927 r. wróciła na Kresy, jednak nie do rodzinnego miasta ale do Wilna, gdzie zaczęła pracować jako nauczycielka historii w żydowskim gimnazjum. Od 1931 r. działała w Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy, pełniąc funkcję sekretarza propagandy i agitacji Komitetu Obwodowego KPZU w Przemyślu, Drohobyczu i we Lwowie. Za działalność w nielegalnych strukturach KPP w 1932 r. została aresztowana i skazana na 10 miesięcy więzienia. Po zwolnieniu została członkiem egzekutywy KC MOPR. Obsługiwała obwody wołyński i stanisławowski tej organizacji. Latem 1935 r. objęła funkcję sekretarza Komitetu Okręgowego KPZU Stryj-Sambor. W 1936 r. została sekretarzem Komitetu Centralnego Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom Zachodniej Ukrainy. Organizowała prokomunistyczny Kongres Pracowników Kultury we Lwowie w maju 1936 r. W kwietniu 1937 r. została kolejny raz aresztowana (skazana na 6 lat więzienia, wyszła na wolność po dwóch latach). Po agresji sowieckiej na Polskę przyjęła obywatelstwo radzieckie. Jako sekretarz Komitetu Obwodowego MOPR zajmowała się głównie sprawami bytowymi polskich komunistów, którzy znaleźli się we Lwowie, poznała tam m. in. Władysława Gomułkę. Współpracowała także z lwowskim wydawnictwem „Nowe Widnokręgi” Po wybuchu w czerwcu 1941 r. wojny niemiecko-sowieckiej znalazła się w Samarkandzie, gdzie zajmowała się pomocą dla znajdujących się tam polskich komunistów. W latach 1943-1944 mieszkała w Moskwie i zasiadała w Zarządzie Głównym Związku Patriotów Polskich. Od 1944 r. była członkiem Polskiej Partii Robotniczej, a następnie PZPR. Od grudnia tego roku pracowała w Resorcie Bezpieczeństwa Publicznego, a w 1945 r. została dyrektorką Departamentu V (społeczno-politycznego) Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Otrzymała przydomek „krwawa Luna”. W świetle obecnych badań brak jest dowodów na to, by Brystiger osobiście stosowała przemoc podczas przesłuchań lub by wykazywała skłonności sadystyczne (nie prowadziła bezpośrednio śledztw i nie przesłuchiwała formalnie, choć wielokrotnie rozmawiała z aresztowanymi). Z pewnością wiedziała jednak o przemocy i torturach, które miały miejsce w więzieniach UB. Zajmowała się prowokacjami i agenturą w kręgach literacko-artystycznych i inteligenckich. W ramach realizacji zadania walki z Kościołem katolickim Brystiger opracowała szeroką strategię tych działań i dążyła do rozbudowania sieci informatorów (nadzorowała m. in. operacyjne działania resortu przy aresztowaniu prymasa Wyszyńskiego). Odeszła z resortu bezpieczeństwa w 1956 r. Rok później, w związku z procesami byłych funkcjonariuszy UB planowano pociągnąć ją do odpowiedzialności karnej; tak się jednak nie stało. Podjęła pracę w Państwowym Instytucie Wydawniczym i próbowała później swoich sił jako pisarka (jako „Julia Prajs”), wydała m. in. powieść Krzywe litery. Zmarła 9 X 1975 r. w Warszawie i pochowana została na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

W 1997 r. powstał telewizyjny film dokumentalny prezentujący sylwetkę Julii Brystiger pt. Świat Luny, Na kanwie biografii Julii Brystiger, Ryszard Bugajski wyreżyserował film Zaćma.

   

   

Image

Roman Józef Kryże

Fot. facet.wp.pl

Roman Józef Kryże

We Lwowie urodził się także Roman Józef Kryże, prawnik, sędzia wojskowy, orzekający w procesach politycznych, funkcjonariusz stalinowskiego aparatu represji. Urodzony 4 VII 1907 r. w zamieszkałej przy ulicy Leśnej 10 rodzinie Tomasza Kryże introligatora i Aleksandry z d. Jóźwiak. Zapisany został do ksiąg z parafii św. Andrzeja.

Kariera sądowa Romana Kryże nie była związana z Kresami. Aplikację, asesurę i pierwsze lata w zawodzie sędziego odbył w sądzie grodzkim w Grudziądzu (pracował tam również po zakończeniu II wojny światowej). Przed wojną służył w Wojsku Polskim II RP, a podczas kampanii wrześniowej walczył w szeregach 65 pułku piechoty. Dostał się do niewoli niemieckiej i przebywał w oflagu. Po oswobodzeniu brał udział w walkach 1 Armii Wojska Polskiego i Armii Czerwonej na Wale Pomorskim (w 1955 r. został przeniesiony do rezerwy w stopniu podpułkownika). W latach 1955-1977 był sędzią Sądu Najwyższego. Był w składach (lub im przewodniczył) orzekających wyroki skazujące, w tym również na karę śmierci, w sprawach przeciwko działaczom podziemia niepodległościowego, m. in. rotmistrza Witolda Pileckiego. W 1965 r. był przewodniczącym składu sędziowskiego, który wydał wyroki skazujące w sprawie tzw. afery mięsnej.

Wiele z wyroków wydanych przez niego zostało uznanych po 1989 r. za mordy sądowe (gdy wyrok był środkiem do popełnienia zabójstwa w majestacie „prawa”, lub gdy orzeczenie kary śmierci było niewspółmierne do czynu, którego dopuścił się oskarżony). Bezwzględność w wydawaniu wyroków śmierci w okresie stalinowskim przyczyniła się do powstania określenia „ukryżować”; także powiedzenie: „Sądzi Kryże – będą krzyże”, odzwierciedla niezwykłą surowość wydawanych przez niego wyroków, nieproporcjonalną do zarzucanych oskarżonym czynów. Roman Kryże zmarł 23 III 1983 r. i został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

   

   

Image

Lwów. Kopiec Unii Lubelskiej (przed 1939)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Image

Pomnik Franciszka Smolki na pl. Smolki we Lwowie (przed 1939)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Image

Grób Franciszka Smolki na Cmentarzu Łyczakowskim

Fot. ze zbiorów prywatnych

Image

Kazimierz Pużak i towarzyszy na ławie oskarżonych w pokazowym procesie PPS-WRN (IV 1948)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Image

Stryj. Główna ulica miasta (1939-1945)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Image

Spotkanie arystokracji kresowej z Józefem Piłsudskim w pałacu Radziwiłłów w Nieświeżu (X 1926)

Fot. Wikipedia

Kodeń

Kodeń. Sanktuarium Matki Boskiej. Widoczna bazylika św. Anny (miejsce pochówku Sapiehów)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Image

Grób Macieja Rataja w Palmirach

Fot. Wikipedia

Image

Adamski, Walerian, Polonez 1908 : pamięci Andrzeja hr. Potockiego

Fot. Polona.pl

Kot z żoną

Stanisław Kot z żoną Idą Proksch

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Image

Grobowiec Józefa Kajetana Janowskiego na Cmentarzu Łyczakowskim

Fot. Wikipedia