Duchowni

    

    

Jak już wspomniano Kresy zamieszkiwali przedstawiciele kilkudziesięciu narodowości. Wyraźnie zaznaczała się więc różnorodność religijna. Byli tu rzymscy katolicy, grekokatolicy, ormianie, wyznawcy religii mojżeszowej, ewangelicy obu konfesji i przedstawiciele odłamów ewangelicyzmu, prawosławni, baptyści, menonici i wielu innych. Poszczególne wyznania czy obrządki tworzyły własne struktury organizacyjne.

Image

Kajetan Ignacy Kicki

Fot. Wikipedia

Kajetan Ignacy Kicki

Cześć duchownych piastujących wysokie stanowiska w hierarchii Kościoła rzymskokatolickiego na Kresach (archidiecezja lwowska, diecezje: przemyska i łucka) nie pochodziła z tych terenów. Niektórzy jednak całe swe życie związali z tymi ziemiami. W jednej ze starszych ksiąg z parafii Obroszyn znajduje się wpis zgonu arcybiskupa metropolity lwowskiego Kajetana Ignacego Kickiego h. Gozdawa (ur. ok. 1740 r.), zmarłego 21 I 1812 r. w Obroszynie w wieku 67 lat. Taka data widnieje w księdze; niektóre opracowania podają, że zmarł 16 stycznia; być może więc data z wpisu metrykalnego jest w rzeczywistością datą pogrzebu (pomimo nagłówka dies mortis), który odbył się na cmentarzu w Obroszynie.

Kajetan Ignacy Kicki był synem Antoniego Kickiego z Kitek, generała majora artylerii koronnej i Marianny Przanowskiej, starszym bratem szambelanów królewskich Onufrego i Augusta. W 1778 r. został kanonikiem chełmińskim. Dnia 18 VII 1783 r. został mianowany biskupem pomocniczym archidiecezji lwowskiej. Sakrę biskupią przyjął 30 I 1785 r. Konsekrowany był przez stryja Ferdynanda Onufrego Kickiego, arcybiskupa lwowskiego, a po jego śmierci objął ten urząd, 18 XII 1897 r. Od początków XIX w. był także senatorem, a w latach 1800–1801 rektorem Uniwersytetu Lwowskiego. W 1807 r. ogłosił bullę papieską podnoszącą kolegiatę w Kielcach do godności katedry. Odznaczony był Krzyżem Wielkim Orderu św. Stefana i Krzyżem Wielkim Orderu Leopolda. Oba te odznaczenia wymienione zostały w jego wpisie metrykalnym.

4 X 1802 r. w Bazylice Metropolitalnej lwowskiej ochrzcił swego bratanka Aleksandra, syna Augusta Kickiego, wówczas starosty krasnostawskiego i kawalera Orderu Orła Białego i Marianny Kowalkowskiej.

  

Image

Portret ks. Franciszka Siarczyńskiego namalowany przez Karola Schweikarta (pocz. XIX w.)

Fot. Wirtualne Muzea Małopolski

Franciszek Siarczyński

W czasach urzędowania abp. Kickiego działał we Lwowie ksiądz Franciszek Siarczyński, urodzony 12 X 1758 r. w Hruszowicach w ziemi przemyskiej, członek zakonu pijarów, kaznodzieja, historyk, geograf, publicysta, edytor. Był synem Ludwika herbu Sas, podczaszego nowogródzkiego i podkomorzego sanockiego i Franciszki z Chrzanowskich. Jego bratem był Antoni Siarczyński, sekretarz króla Stanisława Augusta Poniatowskiego i Sejmu Czteroletniego. Do 1773 r. uczył się u jezuitów w Jarosławiu i w Rzeszowie. Następnie wstąpił do zgromadzenia pijarów i w 1775 r. przyjął śluby zakonne. Do 1778 r. uczył się w szkołach pijarskich w Rzeszowie (retoryka), Międzyrzeczu Koreckim (filozofia), a później sam nauczał gramatyki w najniższej klasie szkolnej tzw. infimie w Łukowie. W latach 1780-1781 studiował teologię na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie i uzyskał tam niższe święcenia duchowne. Święcenia kapłańskie przyjął natomiast w Warszawie (5 IV 1783 r.). Był wiceprefektem, profesorem, wykładowcą gramatyki, historii i geografii w pijarskim Collegium Nobilium w Warszawie, uczestnikiem królewskich obiadów czwartkowych, a także kaznodzieją w Collegium Regium. Zwolniony ze ślubów zakonnych pełnił następnie funkcję proboszcza w Kozienicach (gdzie podjął próbę opracowania Słownika geograficznego Polski) i Jarosławiu. Został bibliotekarzem przewiezionego z Wiednia do Lwowa księgozbioru Ossolińskich, a w 1827 r. objął posadę pierwszego dyrektora przyszłego Zakładu Naukowego im. Ossolińskich we Lwowie. Uzyskał od władz austriackich zezwolenie na wydawanie czasopisma naukowego Ossolineum pt. „Czasopism Naukowy Księgozbioru Publicznego im. Ossolińskich”, i w ciągu dwóch lat wydał 7 zeszytów. W 1828 r. powołano go na członka Krakowskiego Towarzystwa Naukowego i na kanonika kapituły przemyskiej. Ważniejsze prace Siarczyńskiego to: Obraz wieku panowania Zygmunta III króla polskiego i szwedzkiego, czyli obraz stanu, narodu i kraju (t. 1-2), Dzieje narodu i kraju Rusi Czerwonej (t. 1-3), Galicja, czyli słownik historyczno-statystyczno-geograficzny królestwa Galicji (t. 1-3) zachowane w dużej mierze w rękopisach Ossolineum oraz kilkutomowa, niezachowana w całości Geografia, czyli opisanie naturalne, historyczne i polityczne krajów i narodów we czterech częściach świata zawierających się z dołączeniem geografii astronomicznej. W 1826 r. opublikował także monografię Wiadomość historyczna i statystyczna o mieście Jarosławiu. Franciszek Siarczyński zmarł nagle na apopleksję 7 XI 1829 r. i trzy dni później został pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. Uroczystości żałobne celebrował w Archikatedrze arcybiskup lwowski Andrzej Alojzy Ankwicz. Akt zgonu wpisany został do ksiąg parafii św. Marii Magdaleny.

  

Image

Franz Joseph Pitschmann, Portret Alojzego Osińskiego, biskupa sufragana łuckiego

Fot. Wikipedia

Alojzy Osiński

Pijar, biskup sufragan łucki, bibliograf, filolog urodził się 4 III 1770 r. prawdopodobnie w ziemi chełmskiej, w rodzinie Jana Osińskiego ogrodnika i Barbary Markowskiej. Uczył się w kolegium pijarów w Radomiu i w latach 80. XVIII w. wstąpił w Drohiczynie do tego zakonu. Odbył studia humanistyczne w Szczuczynie i filozoficzne w Łomży. Od 1791 r. wykładał matematykę, fizykę i logikę w szkole zgromadzenia pijarów w Chełmie. Święcenia kapłańskie otrzymał w 1793 r. W czasie insurekcji 1794 r. był jednym z komisarzy komisji porządkowej ziemi chełmskiej i powiatu krasnystawskiego. Aresztowany przez Austriaków, więziony był w Zamościu. W latach 1796-1800 pracował jako profesor wymowy w Łomży i uczył literatury łacińskiej i polskiej w Szczuczynie, gdzie jakoby sprawował do 1806 r. obowiązki prefekta w szkołach pijarskich. Była także nauczycielem prywatnym, a od 1806 r. przez kolejne 18 lat uczył literatury polskiej i łacińskiej oraz historii starożytnej w Liceum Krzemienieckim. W 1812 r. dzięki staraniom Tadeusza Czackiego zwolniony został ze ślubów zakonnych. W latach 1813-1816 łączył obowiązki profesora z administrowaniem parafią w Krzemieńcu, a później w Dubnie, przeznaczając dochody na wybudowanie tu kościoła. Pozostawał w dobrych stosunkach z Czackim i kuratorem wileńskim Adamem Jerzym Czartoryskim, z których zbiorów bibliotecznych i funduszy korzystał; korespondował z Joachimem Lelewelem i Julianem Ursynem Niemcewiczem. Od 1818 r. był członkiem Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, a od 1824 r. członkiem czynnym Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Dbał także o godności kościelne. W 1818 został kanonikiem katedralnym łuckim i prałatem żytomierskim, a dwa lat później otrzymał z rąk Piusa VII tytuł „towarzysza Św. Pałacu Apostolskiego i Dworu Laterańskiego” oraz Order Złotej Ostrogi. W 1824 r. został asesorem konsystorza wileńskiego oraz deputatem sądowym w Wilnie. Kolejne jego tytuły i stanowiska to: dr teologii oraz kanonik kapituły wileńskiej (1828), infułat ołycki (1831), rektor wileńskiej Akademii Duchownej (1833). W 1839 r. został mianowany biskupem sufraganem diecezji łuckiej (nie konsekrowanym). Zmarł w Ołyce 10 VI 1842 r., „którego zwłoki ... w grobie kościółka św. Mikołaja przy cmentarzu parafialnym będącego za miastem, złożone zostały”.

Osiński był przedstawicielem późnego polskiego Oświecenia, którego wysiłki literackie współcześni oceniali bardzo różnie; był także bohaterem wielu anegdot. Jego dorobek to zarówno dzieła, które pozostały w rękopisach (np. wielotomowy słownik języka polskiego Bogactwa mowy polskiej) jak i wydane drukiem, m. in.: trzy tomy Słownika mitologicznego z przyłączeniem Obrazo-pismu (Iconologia), Warszawa 1806-1812; O życiu i pismach ks. Piotra Skargi, Krzemieniec 1812; O życiu i pismach Tadeusza Czackiego, Krzemieniec 1816; Kazanie na exekwiach po J. O. Ks. Czartoryskim, Warszawa 1823; Żywoty Biskupów Wileńskich, Warszawa 1856.

  

Image

Kazimierz Żuliński

Duchowny rzymskokatolicki, powstaniec styczniowy. Urodził się 10 III 1831 r. w Radomiu. Był synem Tadeusza, urzędnika pracującego w komorze celnej i Barbary z Michelsonów. Miał pięciu braci: Józefa Anzelma (zmarłego 6 I 1908 r.), Tadeusza, Romana, Edwarda i Aleksandra. Uczył się w Krakowie, a po śmierci ojca w Warszawie, gdzie 26 II 1854 r. przyjął świecenia kapłańskie. Początkowo posługę kapłańską pełnił w parafiach ziemi łowickiej; od 1859 r. był katechetą w warszawskich zakładach naukowych, a od 1862 r. wikarym parafii św. Aleksandra w Warszawie. W czasie powstania styczniowego aresztowany (m.in. z abp. Zygmuntem Szczęsnym Felińskim), a później zwolniony z więzienia, ale inwigilowany przez władze carskie. Przez dom księdza Żulińskiego przechodziła korespondencja i dokumenty Rządu Narodowego. Wskutek zdrady i donosu jednego z aresztowanych, pod koniec 1863 r. musiał opuścić Warszawę i udał się do Krakowa, gdzie zamierzał zostać wikariuszem. Ogłoszenie stanu oblężenia w Krakowie zniweczyło te plany i zmusiło go do wyjazdu do Francji. Tam, 24 X 1864 r., rozpoczął posługę kapłańską w Saint-Nicolas-des-Champs w Paryżu. W październiku 1868 r. odwiedził matkę i braci we Lwowie, a następnie udał się do Monachium i Pragi. Ze względu na zakaz zamieszkiwania na terenie Austro-Węgier udał się ponownie do Paryża, gdzie przez 8 lat pracował w kościele Notre-Dame. Założył tam Stowarzyszenie Kapłanów Polskich na Obczyźnie oraz wydawał czasopismo patriotyczno-religijne Wiara. W 1880 r. uzyskał zgodę władz austriackich na powrót do kraju i został spowiednikiem w Kościele Mariackim w Krakowie. W czasie pogrzebu Agatona Gillera (20 VII 1887 r.) w Stanisławowie wygłosił kazanie patriotyczne, za co został zmuszony przez Austriaków do opuszczenia Krakowa. Początkowo przebywał w Łomnej koło Turki, a następnie w różnych parafiach na obszarze diecezji przemyskiej i tarnowskiej (m.in. w Polnej, Krośnie, klasztorze Franciszkanów w Sanoku). Około 1899 r. ponownie znalazł się w Łomnej, gdzie był wychowawcą, katechetą, kapelanem w zakładzie wychowawczym żeńskim. W ostatnich latach życia przebywał w parafii Borynia pod Turką, a następnie jako kapelan Zakładu Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego à Paulo (Szarytek) we Lwowie. Zmarł 10 III 1904 r. we Lwowie, w wieku 73 lat i został pochowany w grobowcu rodzinnym na Cmentarzu Łyczakowskim.

  

Image

Portret arcybiskupa Seweryna Tytusa Morawskiego, fotografia Edward Trzemeski (1885)

Fot. Polona.pl

Seweryn Tytus Morawski

Prawie 100 lat później (2 V 1900 r.) zmarł we Lwowie, w wieku 81 lat arcybiskup metropolita lwowski Seweryn Tytus Morawski z Dąbrowy (ur. 2 I 1819 r. w Siółku, par. Podhajce).

Początkowo (1841-1849) pracował jako urzędnik państwowy. Święcenia kapłańskie otrzymał dopiero w 1851 r. W 1862 r. został kanonikiem kapituły lwowskiej, a w 1872 r. jej dziekanem-infułatem. W 1877 r. otrzymał godność prałata domowego Jego Świątobliwości z rąk papieża Piusa IX. W latach 1881-1885 był biskupem pomocniczym lwowskim, a 15 II 1885 r. został mianowany arcybiskupem metropolitą lwowskim. Odznaczony został Orderem Korony Żelaznej I klasy w 1890 r. W 1887 r. otrzymał tytuł doctora honoris causa Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wydał m. in. Akta synodu prowincjonalnego lwowskiego w roku 1567 odbytego, które wypisał z dokumentów Konsystorza metropolitalnego lwowskiego (Lwów 1860). Morawski zmarł na zapalenie płuc w rezydencji biskupów lwowskich przy ul. Czarnieckiego 33. Uroczystości żałobne, które odbyły się 7 maja w Katedrze łacińskiej we Lwowie, (gdzie Morawski został pochowany), co ciekawe, celebrował Izaak Mikołaj Isakowicz zwany „Złotoustym”, arcybiskup lwowski obrządku ormiańskiego, który zmarł niemal rok później, 29 IV 1901 r. Nagrobek Isakowicza, w postaci kamiennej tablicy z infułą i pastorałem, zachował się wraz z napisami w języku polskim w dobrym stanie do dnia dzisiejszego. W zasobie AGAD znajdują się jedynie trzy księgi metrykalne z parafii obrządku ormiańskiego: z zamkniętej już w 1787 r. parafii w Złoczowie i jedynej z 8 funkcjonujących do wybuchu II wojny światowej – w Stanisławowie. Tym cenniejszy jest zapis dotyczących abp. Isakowicza w księdze rzymsko-katolickiej.

  

Jan Duklan Maurycy Paweł Puzyna herbu Oginiec

Jan Duklan Maurycy Paweł Puzyna herbu Oginiec

Fot. Wikipedia

Jan Duklan Maurycy Paweł Puzyna herbu Oginiec

Duchowny rzymskokatolicki, biskup pomocniczy lwowski, biskup diecezjalny krakowski, kardynał.

Urodził się 13 IX 1842 r w Gwoźdźcu. Pochodził z galicyjskiej linii Puzynów, która nie potwierdziwszy tytułu książęcego w Austrii, mieniła się kniaziami na Kozielsku. Był synem kniazia Romana Puzyny i Hortensji, córki generała Józefa Dwernickiego. W 1864 r. zdał egzamin dojrzałości w Stanisławowie. Studiował prawo na Uniwersytecie Lwowskim i na Uniwersytecie Karola w Pradze; w 1868 r. uzyskał tytuł doktora praw. W 1876 r. miał 34 lata i sprawował posadę komisarza Dyrekcji Skarbu, jednak cywilną karierę, a nawet plany matrymonialne przekreśliła nagła decyzja o wstąpieniu do Seminarium Duchownego w Przemyślu. Po otrzymaniu święceń kapłańskich (1878) został wikarym w parafii Ducha Świętego w Przeworsku (1879-1880), a następnie kanonikiem w Przemyślu i prorektorem Seminarium Duchownego tamże. Zasiadał w sądzie biskupim i kierował restauracją tamtejszej katedry (którą m. in. ozdobił obrazem Jana Matejki). Po ośmiu latach od przyjęcia święceń, 26 II 1886 r. został biskupem pomocniczym we Lwowie i rektorem lwowskiego seminarium, a ze względu na wiek i słabe zdrowie abp. Seweryna Tytusa Morawskiego w rzeczywistości zarządzał archidiecezją i był uznawany za jego następcę. Organizował misje ludowe, starał się o budowę nowych kaplic i kościołów; wspierał domy zakonu jezuitów w Kołomyi, Czerniowcach, Stanisławowie i Tarnopolu. Plany związane ze Lwowem pokrzyżowała śmierć biskupa krakowskiego Albina Dunajewskiego i w 1894 r. Puzyna został biskupem diecezjalnym diecezji krakowskiej. Ingres, chłodno przyjęty w Krakowie, odbył się 17 II 1895 r. Puzyna, jako biskup został także członkiem austriackiej Izby Panów i posłem do Sejmu Krajowego. Syn napoleońskiego oficera i córki generała był człowiekiem zdyscyplinowanym i aktywnym. W 1896 r. unormował porządek odprawiania nabożeństw, kładł nacisk na katechizację oraz wizytacje parafii i szkół, wspierał bractwa dewocyjne i wydawnictwa katolickie; od 1897 r. był członkiem honorowym Stowarzyszenia Katolickiej Młodzieży Rękodzielniczej. Wybudował gmach nowego seminarium diecezjalnego na Podzamczu (1899-1901), dokończył odnowę konserwatorską katedry wawelskiej (wprowadził tu oświetlenie elektryczne, ale nie zgodził się na „zbyt erotyczne” polichromie Józefa Mehoffera w skarbcu katedralnym); w 1902 r. odzyskał dla diecezji i odrestaurował opactwo i kościół benedyktynów w Tyńcu (dotąd w gestii kamery austriackiej). W 1907 r. założył Muzeum Diecezjalne na Wawelu, a rok później koronował obraz Matki Boskiej Bolesnej w kościele krakowskich franciszkanów. Mimo tych działań Puzyna nie zaskarbił sobie publicznej sympatii, a trzymając się ściśle litery prawa kanonicznego i zasad katechizmu, pomnażał swoich wrogów zarówno wśród elity intelektualnej jak i prostych ludzi (zaciekle zwalczał ruchy ludowe, szczególnie agitację ks. Stanisława Stojałowskiego, którego odsunął od sprawowania funkcji proboszcza). W 1901 r. odmówił zgody na katolicki pogrzeb pisarza Michała Bałuckiego, który popełnił samobójstwo; poniżył okrzykiem „na kolana” ks. katechetę III Gimnazjum im. Króla Jana III Sobieskiego w Krakowie, którego powitanie uznał za nie dość pokorne.

15 IV 1901 r. Puzyna został mianowany kardynałem przez papieża Leona XIII. W 1903 r., po śmierci papieża podczas konklawe zgłosił w imieniu cesarza Franciszka Józefa protest wobec próby wyboru faworyta elekcji kardynała Rampoli. Podstawą sprzeciwu cesarza, przekazanego Puzynie przez ówczesnego premiera rządu austriackiego Agenora Gołuchowskiego było archaiczne prawo ekskluzywy, pozwalające władcom Francji, Austrii i Hiszpanii wykluczyć jedną niekorzystną dla nich kandydaturę (zniesione ostatecznie przez Piusa X w 1904 r.). W wyniku tych działań Rampoli stracił szansę na wybór. Wystąpienie Puzyny wywołało wzburzenie na świecie, oraz wśród polskich wiernych, szczególnie w Krakowie. Potępiono służalczą postawę kardynała wobec zaborcy i uczestnictwo w nieuczciwej misji. Doszło do zamieszek i interwencji policji. Kilka lat później, w 1909 r. Puzyna odmówił pochowania Juliusza Słowackiego w katedrze na Wawelu, a rok później jako przeciwnik „patriotyzmu ulicznego”, nie wyraził zgody na odprawienie mszy św. na Błoniach w 500. rocznicę bitwy pod Grunwaldem. Uznano wówczas, że Puzyna odwrócił się od narodu. Rok później biskup ciężko zaniemógł (zawał serca i częściowy paraliż). Zmarł 8 IX 1911 r. i został pochowany w katedrze wawelskiej.

  

Image

Eugeniusz Juliusz Baziak

Fot. Wikipedia

Eugeniusz Juliusz Baziak

Z Kościołem archidiecezji lwowskiej łączy się w oczywisty, szczególnie dla genealogów sposób, nazwisko wywodzącego się z Tarnopola, ostatniego (aż do 2008 r.) arcybiskupa metropolity lwowskiego Eugeniusza Juliusza Baziaka, który urodził się 8 III 1890 r. w Tarnopolu jako syn Józefa, kancelisty sądowego i Franciszki z d. Mederskiej.

Józef Baziak figuruje w księdze mieszkańców Tarnopola dwukrotnie: jako właściciel domu pod nr 640, a następnie już z rodziną, jako mieszkaniec domu nr 967, będącego własnością Anny Skowrońskiej.

Baziak kształcił się w lwowskim wyższym gimnazjum, gdzie w 1908 r. zdał egzamin dojrzałości. Następnie studiował na wydziale teologicznym uniwersytetu lwowskiego, gdzie obronił doktorat z teologii; kształcił się także w miejscowym seminarium duchownym. Święcenia kapłańskie uzyskał w Przemyślanach w 1912 r., następnie pracował jako wikariusz i katecheta w Żółkwi i w Tarnopolu. W czasie I wojny światowej był kapelanem w armii austriackiej. Całe swe życie w okresie międzywojennym i wojennym spędził na kresach. Zwolniony ze służby wojskowej pod koniec wojny, został administratorem parafii w Tarnopolu. Od 1919 r. był prefektem, a od 1924 r. wicerektorem seminarium duchownego we Lwowie. W 1931 r. został proboszczem parafii kolegiackiej w Stanisławowie i dziekanem dekanatu stanisławowskiego. W tym samym roku zaczął awansować na kolejne stopnie w hierarchii kościelnej Lwowa: kanonika i infułata lwowskiej kapituły metropolitalnej, a następnie biskupa pomocniczego archidiecezji. Święceń biskupich udzielił mu 5 XI 1933 r. arcybiskup metropolita lwowski Bolesław Twardowski (ur. 1864 r. we Lwowie – jego akt ur. znajduje się w archiwum lwowskim). W czasie II wojny światowej pozostał we Lwowie. Pomimo szykan ze strony okupantów (Rosjan i Niemców) wykonywał swoje obowiązki, udzielając święceń kapłańskich, wizytując parafie i informując Watykan o sytuacji we wschodniej Polsce. Na wniosek arcybiskupa Bolesława Twardowskiego, 1 III 1944 r. papież Pius XII mianował go arcybiskupem koadiutorem archidiecezji lwowskiej. Rządy w archidiecezji przejął po śmierci Bolesława Twardowskiego w listopadzie 1944. Od 1945 r. był wzywany przez władze sowieckie na całonocne przesłuchania, podczas których nakłaniano go do wyjazdu do Polski. Nie ulegał tym namowom i Lwów opuścił dopiero w kwietniu 1946 r., by od sierpnia t. r. rezydować w Lubaczowie, leżącym w polskiej części archidiecezji lwowskiej. 23 VII 1951 r. Baziak został Administratorem Apostolskim Archidiecezji Krakowskiej. W trakcie swego urzędowania konsekrował m. in. bp. Karola Wojtyłę (1958). W Krakowie był represjonowany przez władze komunistyczne. Oskarżony o szpiegostwo, został aresztowany, a po kilku dniach zwolniony z zakazem przebywania w obydwu archidiecezjach podlegającym jego jurysdykcji. Do grudnia 1956 r. mieszkał w Tarnowie. Zimą 1962 r. pojawiła się koncepcja połączenia unią personalną (w osobie Eugeniusza Baziaka) archidiecezji lwowskiej i krakowskiej. Jan XXIII przychylił się do tej prośby, a Baziak wyraził na to kanoniczną zgodę. Nominacja papieska nie została jednak ogłoszona z powodu śmierci arcybiskupa. Baziak zmarł w wyniku zawału serca 15 VI 1962 r. w Warszawie. Pochowany został cztery dni później w katedrze na Wawelu.

Abp Baziak położył znacznie zasługi w ratowaniu i ewakuacji zasobów archiwalnych archidiecezji lwowskiej po 1945 r. Jesienią 1945 r. mianował ks. Kazimierza Gumola referentem Kurii Metropolitalnej ds. ewakuacji. Starania o uzyskanie zgody władz sowieckich na transport archiwaliów w granice powojennej Polski, zakończyły się sukcesem i w czerwcu 1946 r. drogą kolejową akta wyruszyły ze Lwowa. W 1956 r. początkowo rozproszone w kilku miejscach archiwalia, z inicjatywy abp. Eugeniusza Baziaka i ks. prof. Mariana Rechowicza zdeponowano w Ośrodku Archiwów, Bibliotek i Muzeów Kościelnych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego w Lublinie. W 1979 r. przewieziono je Lubaczowa i umieszczono w Kurii Archidiecezjalnej. W latach 1995-2012 archiwum znajdowało się w Krakowie. Zgodnie z umową z 19 III 2012 r. zawartą między metropolitą lwowskim obrządku łacińskiego abp. Mieczysławem Mokrzyckim a rektorem Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie ks. prof. dr hab. Władysławem Zuziakiem zasób Archiwum Archidiecezji Lwowskiej obrządku łacińskiego (dziś Archiwum abpa Eugeniusza Baziaka) złożono na zasadzie depozytu w murach wspomnianej uczelni. Od 2017 r. Archiwum uczestniczy w projekcie Sakralne Dziedzictwo Małopolski, którego celem jest digitalizacja i udostępnienie w wersji cyfrowej najcenniejszych źródeł archiwalnych. Archiwum Baziaka jest ściśle powiązane z metrykaliami znajdującymi się w AGAD, stanowiącymi zrąb dawnego Archiwum Archidiecezjalnego lwowskiego, którego nie przejęły polskie władze kościelne (m. in. najstarsza w tym zbiorze księga z parafii w Żółkwi z 1604 r.).

  

Image

J. M. Ks. Marian Rechowicz Rektor KUL

Fot. Wikipedia

Marian Józef Rechowicz

Bp Marian Józef Rechowicz, historyk Kościoła, rektor KUL, administrator apostolski w Lubaczowie, urodził się 4 IX 1910 r. w Husiatynie. Zgodnie z zapisem w księdze jego ojcem był Michał Rechowicz, rzeźnik, matką Marcella Eleonora Cukrowska.

Uczył się w państwowym gimnazjum w Trembowli. Naukę kontynuował w Małym Seminarium Duchownym we Lwowie, a maturę zdał w państwowym gimnazjum im. Henryka Sienkiewicza we Lwowie w 1929 r. W tym też roku wstąpił do seminarium duchownego i rozpoczął studia filozoficzne i teologiczne na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, które ukończył w 1933 r. 23 czerwca t. r. otrzymał święcenia kapłańskie z rąk abp. Twardowskiego. Przez trzy lata był wikariuszem i prefektem szkół średnich w Strusowie i Tarnopolu, a w 1936 r. został przeniesiony do Lwowa. Podobnie jak Baziak do 1945 r. pracował i wykładał na Kresach. Po rozpoczęciu pisania pracy doktorskiej odbył podróż naukową do Rzymu i Paryża. Po powrocie, w 1938 r. rozpoczął pracę jako asystent w Katedrze Historii Kościoła Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Lwowskiego. Rok później przeprowadził przewód doktorski, jednak w promocji przeszkodził wybuch wojny. Doktorat otrzymał dopiero w 1941 r. na tajnym uniwersytecie lwowskim, na którym był wykładowcą w roku akademickim 1941/1942. W latach 1942-1944 organizował tajne nauczanie we Lwowie i sam również udzielał lekcji na kompletach. Po zakończeniu wojny został wysiedlony ze Lwowa. Do 1950 r. pracował w seminarium duchownym w Kalwarii Zebrzydowskiej, a od września 1950 r. na Wydziale Teologii KUL (także jako dziekan). Już w listopadzie t. r. został wybrany rektorem (do 1965 r.); otrzymał również tytuł profesora nadzwyczajnego, a w 1967 r. profesora zwyczajnego. Doceniono go także za granicą. W 1958 r. został doktorem honoris causa Uniwersytetu Katolickiego w Lille. 31 XII 1973 r. został mianowany administratorem apostolskim polskiej części archidiecezji lwowskiej w Lubaczowie. Podjął tam rozbudowę prokatedry w Lubaczowie, erygował nowe parafie, zreorganizował dekanaty. Sakrę biskupią przyjął w marcu 1974 w Warszawie z rąk kard. Stefana Wyszyńskiego. Przewodniczył Radzie Naukowej Episkopatu Polski.

Został pochowany 1 X1983 r. w grobowcu biskupim na cmentarzu w Lubaczowie. O jego zasługach dla ratowania archiwaliów kościelnych w 1945 r. wspomniano przy opisie postaci abp. Baziaka.

  

Image

Władysław Alojzy Jougan (1939)

Fot. Wikipedia

Władysław Alojzy Jougan

Z Tarnopola pochodził autor wielokrotnie wznawianego Słownika kościelnego łacińsko-polskiego Władysław Alojzy Jougan, duchowny katolicki, teolog, historyk Kościoła.

Jougan urodził się 14 V 1855 r. jako syn Marii Gontek i Ferdynanda o nazwisku brzmiącym Jugan, zamieszkałych w domu pod nr 1140. Zapisany jako dziecko nieślubne, następnie prawnie legitymowany jako ślubny, na podstawie aktu małżeństwa rodziców z 26 II 1865 r. Ukończył w 1874 r. gimnazjum w Tarnopolu i Wydział Teologiczny Uniwersytetu Lwowskiego we Lwowie w 1878 r., gdzie uzyskał tytuł doktora teologii. Święcenia kapłańskie przyjął 31 VII 1878 r. we Lwowie. Pracował m. in. jako prefekt lwowskiego seminarium duchownego oraz kaznodzieja gimnazjalny. W 1901 r. uzyskał habilitację z historii i teorii wymowy kościelnej, a rok później został profesorem na ww. Wydziale, gdzie pełnił również funkcję dziekana w latach 1906-1907. Już w 1908 r. odszedł na emeryturę. W latach 1908-1930 był asesorem duchownego sądu małżeńskiego. Działał w wielu lwowskich organizacjach kościelnych i katolickich. Był m. in. założycielem i prezesem Związku Katechetów, współzałożycielem i wiceprezesem Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Kapłanów oraz redaktorem lub współpracownikiem „Gazety Kościelnej”, „Wiadomości Kościelnych”, „Tygodnika Katolickiego”, publikował także artykuły okolicznościowe, sprawozdania i recenzje m. in. w „Przeglądzie Powszechnym”, „Ateneum Kapłańskim”.

Ważniejsze prace Jougana to: Historia Kościoła Katolickiego (6 wyd., 1895-1925); Tło homiletyczne w kazaniach Ks. Skargi (1901), X. Prymas Woronicz, cz. 1: Życie i pisma Woronicza; cz. 2: Woronicz jako homileta (1908), Kancelaria parafialna (1912) i wspomniany już Słownik kościelny łacińsko-polski (1938), który pomyślany był jako pomoc przy lekturze literatury kościelnej i teologicznej, głównie dla kleryków seminariów duchownych, jednak grono jego użytkowników – osób zainteresowanych słownictwem teologicznym, było i jest znacznie szersze (pracownicy naukowi, historycy, archiwiści, studenci).

Władysław Alojzy Jougan zmarł 21 X 1942 r. we Lwowie.

  

  

  

O jakość życia duchowego społeczności żydowskiej na Kresach dbali rabini. Rabinów nie bez powodu nazywano nauczycielami (hebr. nauczyciel) mistrzami, a nawet przywódcami duchowymi. W ich gestii leżało objaśnianie i nauczanie Tory. Nie ulega wątpliwości, że im większa i zamożniejsza gmina, tym większy prestiż i sława przewodnika duchowego.

Oto sylwetki dwóch znanych rabinów pochodzących z Kresów.

  

Image

Josef Saul Natanson

Josef Saul Natanson z Brzeżan, czołowy autorytetem rabinacki swoich czasów był synem Aryeha Lejbusza Natansona z Brodów, bogatego Żyda, zagorzałego talmudysty. W 1825 r. poślubił Sarę Idel, córkę Izaaka Aarona Ettingera.

Natanson studiował Talmud we Lwowie, gdzie wraz ze swoim szwagrem Mordechajem Zeebem (Markusem Wolfem) Ettingerem, w latach 30. XX w. założył nieformalną grupę badawczą. Ta wyższa szkoła talmudyczna (jesziwa) zgromadziła wielu wybitnych uczniów z terenów Galicji. W 1857 r. Natanson został wybrany rabinem Lwowa, gdzie sprawował urząd przez osiemnaście lat. Był powszechnie uznanym autorytetem rabinackim, mającym głos decydujący w różnych sprawach dotyczących funkcjonowania gminy, a jego orzeczenia są nadal w powszechnym użyciu (był jednym z pierwszych, którzy zezwolili na użycie maszyn do pieczenia macy, co wywołało duże kontrowersje halachiczne – halacha to autorytatywna wykładnia Prawa Mojżeszowego – Tory, ukazująca jak stosować Prawo do konkretnych sytuacji życiowych). Natanson był bardzo bogaty i znany z działalności filantropijnej. Najprawdopodobniej ożenił się po raz drugi, gdyż w akcie jego zgonu jako pozostała wdowa figuruje Schifre Biene. Zmarł we Lwowie przy ul. Żółkiewskiej 3/4, 4 III 1875 r., bez potomków.

Rabin Nathanson jako pisarz był autorem wielu dzieł; wydał m. in. Mefareshe ha-Yam (Lwów 1828), we współpracy ze swoim szwagrem Mordechajem Zeebem Ettingerem czy Haggahot ha-Shass, krytyczne uwagi na temat Talmudu.

  

Image

Izak Aron Ettinger

Synem wspomnianego już Mordechaja Zeeba (Markusa Wolfa) Ettingera był kolejny rabin lwowski i uczony galicyjski Izak Aron Ettinger zwany reb Itzche.

Urodził się we Lwowie w 1827 r. Ojciec i matka Marjema byli właścicielami realności we Lwowie. Reb Itzche był znany z pracowitości i działalności intelektualnej, dlatego też kilka gmin galicyjskich zaproponowało mu objęcie rabinatu, jednak jako bogaty Żyd mógł pozwolić sobie na odmowę. Dopiero w 1868 r. przyjął godność rabina przemyskiego. Stanowisko to zajmował niecałe dwa lata, a mając na względzie rodzinę i prywatne interesy powrócił do Lwowa. Znaczny wpływ na środowisko żydowskie wywarły jego responsy – to jeden z głównych gatunków literatury rabinistycznej poświęcony sprawom liturgii judaistycznej i halachy, tworzony w formie pisemnych odpowiedzi uczonych o niekwestionowanym autorytecie, na pytania stawiane im przez grupy innych uczonych, kahał lub indywidualnych Żydów (m. in. rabini Sadagory skierowali do jego decyzji kwestie dziedziczenia). Ettinger był uważany w kręgach rządowych Austro-Węgier za przywódcę galicyjskich Żydów. Wspierał Żydów w Palestynie i wysyłał tam rocznie ok. 50 tys. guldenów. Po śmierci rabina Ẓebi Hirscha Ornsteina w 1888 r., Ettinger został wybrany rabinem Lwowa, który to urząd pełnił aż do śmierci. Wywierał wpływ także na członków rady miejskiej, gdzie pojawiał się często by bronić swoich poglądów. Niektóre z jego responsów zostały opublikowane pośmiertnie. Zmarł we Lwowie 15 I 1891 r., przy ul. Słowackiego 4 jako wdowiec.

  

Image

Adolf Theodor Haase

Image

Theodor Karol Haase (przed 1909)

Fot. Wikipedia

Adolf Theodor Haase

Przedstawicielem środowiska ewangelików lwowskich tego okresu jest Adolf Theodor Haase (ur. 31 VII 1802 r w Pirnie w Saksonii) – duchowny protestancki, członek Izby Panów w Wiedniu, honorowy obywatel Lwowa. Studiował teologię w Lipsku, następnie uczył się w seminarium w Dreźnie. Od 1830 r. pracował w parafiach na terenie Saksonii. W 1833 r. przeniósł się do Lwowa, gdzie pracował w ewangelickiej superintendenturze Galicji i Bukowiny. W 1835 r. został superintendentem na Galicję i Bukowinę, a w 1848 r. przewodniczył konferencji kościoła ewangelickiego w Wiedniu. W 1864 r. został przewodniczącym wiedeńskiego Generalnego. Przyczynił się do reformy szkolnictwa ewangelickiego w Galicji. 9 IX 1858 r. otrzymał honorowe obywatelstwo miasta Lwowa. Odznaczony został Orderem Franciszka Józefa. Zmarł 10 IV 1870 r. we Lwowie w wieku 68 lat na rozedmę płuc i pochowany został na Cmentarzu Łyczakowskim. Z żoną Ludwiką Teodorą z d. Raabe przeżył 37 lat.

Synem Adolfa Teodora był polityk i pastor Teodor Karol Haase, urodzony 14 VII 1834 r. we Lwowie – niemiecki polityk i pastor ewangelicki, członek Rady Miasta Bielsko, senior śląskich ewangelików od 1865 r., czołowy działacz Niemieckiej Partii Postępowej na Śląsku Austriackim, poseł Śląskiego Sejmu Krajowego od 1876 r., deputowany austriackiej Rady Państwa od 1879 r., morawsko-śląski superintendent Kościoła ewangelicko-augsburskiego od 1882 r. Zmarł 27 III 1909 r. w Cieszynie. W akcie urodzenia Teodora z księgi ewangelicko-augsburskiej gminy Lwów jego matka zapisana jest jako Jadwiga Teodora pochodząca z Drezna.

  

Image

Nagrobek Izaaka Mikołaja Isakowicza, Cmentarz Łyczakowski

Fot. ze zbiorów prywatnych

Image

Stanisławów. Kolegiata (przed 1939)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Image

Obroszyn. Pałac Arcybiskupi (1918-1932)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Image

Sufragan lwowski ks. biskup Eugeniusz Baziak podczas uroczystości (czerwiec 1934)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Image

Żydzi spacerujący po ulicach Lwowa (przed 1939)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Image

Kościół Ewangelicko-Augsburski przy ul. Zielonej we Lwowie (przed 1939)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Image

Husiatyn. Kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny (1918-1939)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Image

Fragment ulicy Żółkiewskiej we Lwowie (1930-1939)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Image

Łuck. Fragment Starego Miasta (przed 1939)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe