Ludzie pióra ... pisarze, poeci, literaci, publicyści, dziennikarze

    

    

Od wielu wieków Kresy były Ojczyzną nietuzinkowych talentów i wybitnych postaci, parających się piórem. Wielkość i różnorodność tych ziem, ich niewyczerpane zasoby kulturowe, składały się na potęgę intelektualną i duchową także w dziedzinie literatury. Z Kresów wywodzi się przecież ojciec polskiej mowy Mikołaj Rej, który urodził się w rodzinie szlacheckiej w Żurawnie, niedaleko Lwowa.

    

Image

Euzebiusz Tomasz Słowacki

Fot. Polona.pl

Euzebiusz Tomasz Słowacki herbu Leliwa

Teoretyk i historyk literatury, tłumacz, pisarz i pedagog; ojciec Juliusza Słowackiego był synem Jakuba Słowackiego, zarządcy dóbr Wacława Rzewuskiego (kluczy podhoreckiego i oleskiego) i Małgorzaty z Zeydlerów. Ochrzczony został „z wody”, najpewniej zaraz po urodzeniu, w Podhorcach 15 XII 1772 r. ze względu na „brak sił żywotnych”.

Około 1780 r. Słowaccy zamieszkali na Wołyniu w okolicach Dubna, gdzie Jakub prawdopodobnie został zarządcą dóbr Czackich. Eugeniusz uczył się w szkołach krzemienieckich (m. in. w Gimnazjum Wołyńskim). W wieku 20 lat uzyskał patent geometry królewskiego (31 V 1792 r.), jednak ze względu na wydarzenia polityczne, przez następne 8 lat pracował na Wołyniu jako geometra prywatny. W 1800 r. otrzymał posadę nauczyciela domowego u płk. Józefa Poniatowskiego w Tuhańczy (pow. kaniowski). Korzystając ze zgromadzonego tam księgozbioru zaczął się intensywnie dokształcać w zakresie literatury i dokonał pierwszych przekładów (m. in. Andromachy J. B. Racine’a). Poznał Tadeusza. Czackiego, który docenił jego działalność literacką i dzięki niemu, w latach 1806-1811 pracował jako nauczyciel wymowy i poezji w Liceum Krzemienieckim. Jego działalność pedagogiczna zaowocowała kilkoma publikacjami (m. in.: Mowa przy rozpoczęciu popisów rocznych w Gimnazjum Wołyńskim przez... dnia 10 lipca r. 1808 miana), które zainteresowały rektora Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego Jana Śniadeckiego. Wysunął on kandydaturę Słowackiego na wakującą Katedrę Wymowy i Poezji. Musiało jednak minąć jeszcze trzy lata. W 1808 r. Euzebiusz poślubił Salomeę, córkę Teodora Januszewskiego, zarządcy dóbr Gimnazjum Wołyńskiego, z którą miał syna Juliusza (ur. 1809), późniejszego wieszcza narodowego. Słowaccy zamieszkali w Krzemieńcu, gdzie wybudowali własny dom. Mieszkali tam do sierpnia 1811 r., kiedy to po ostatecznym wygraniu konkursu w Wilnie, na który Słowacki przesłał rozprawę O sztuce dobrego pisania w języku polskim, objął ww. katedrę, jako profesor (wykładał tam do śmierci w 1814 r.). Od 1811 r. Słowacki zamieszczał także recenzje w „Kurierze Litewskim”, którego redaktorem został w 1812 r. Poznał osobiście Napoleona, podczas jego wizyty w czerwcu 1812 r. na Uniwersytecie Wileńskim. 19 VIII 1812 r. wygłosił na jego cześć Odę na obchód uroczysty dnia 15 VIII 1812 r. w Wilnie, jednak niedługo potem (1813 r.) uczcił w podobny sposób Aleksandra I, z powodu jego zwycięstwa pod Lipskiem w październiku 1813 r.

Zmarł przedwcześnie (choroba nowotworowa) 10 XI 1814 r., pozostawiając 23-letnią żonę Salomeę i 5-letniego syna Juliusza. Pochowany został na cmentarzu na Rossie w Wilnie.

Euzebiusz Słowacki jest autorem prac związanych z teorią klasycyzmu, w których uwzględniał także nowe tendencje w literaturze polskiej i zachodnioeuropejskiej. Jego twórczość literacka (wyraźnie związana z działalnością pedagogiczną), traktowana była przez współczesnych z pewnym lekceważeniem. Prace Słowackiego zebrane pośmiertnie w Dziełach (4 tomy wydane w latach 1824-1826) zyskały na znaczeniu dopiero II połowie XX w.; pojawiły się głosy, że był prekursorem polskiej nowożytnej nauki o literaturze, cechującym się umiarkowaniem i rozsądkiem.

Ważniejsze prace Słowackiego to: Wanda (tragedia klasycystyczna w 5 aktach, ok. 1806 r.); O stanie oświecenia i literatury u dawnych. Rzecz czytana przed zaczęciem lekcji w Krzemieńcu r. 1807 czerwca 24 dnia; O potrzebie doskonalenia języków narodowych i używania mowy ojczystej w wykładzie nauk. Rzecz miana przy rozpoczęciu popisów rocznych w Gimnazjum Wołyńskim przez... dnia 16 lipca 1809 r.; O wymowie. Wygł. na Uniwersytecie Wileńskim; O poezji. Wygł. na Uniwersytecie Wileńskim; Mendog, król litewski. Tragedia w 5 aktach oryginalnie wierszem napisana, wystawiona 1 stycznia 1813; O przekładaniu z obcych języków na ojczysty. Rzecz czytana na posiedzeniu publicznym Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego dnia 15 września 1813 roku.

Sławny syn poświęcił ojcu, którego zapewne nie pamiętał fragment poematu Podróż do Ziemi Świętej z Neapolu.

    

Image

Kornel Ujejski

Portret Kornela Ujejskiego, obraz Eugeniusza Steinsberga (1894)

Fot. Wikipedia

Kornel Józef Piotr Ujejski herbu Drużyna (Szreniawa)

„Ostatni wielki poeta romantyzmu”, publicysta. Urodził się 12 IX 1823 r. we wsi Beremiany, w parafii Jazłowiec. Pochodził z rodziny szlacheckiej. Był synem Erazma Ujejskiego, dziedzica dóbr Wasylkowce i Ludwiki Wolińskiej z Beremian. W 1839 r. rodzina zamieniła ten majątek ziemski na dzierżawę wsi Dawidów, należącej do zakonu dominikanów. Od 1831 r. Kornel uczył się w szkole przy klasztorze bazylianów w Buczaczu, a później we Lwowie, gdzie poznał m. in. poetę i geografa Wincentego Pola. Zaprzyjaźniony był ze środowiskiem literackim skupionym wokół Ossolineum i „Dziennika Mód Paryskich”, pisma poświęconego modzie i literaturze, które redagował m. in. August Bielowski. Przy jego pomocy w 1844 r. wyjechał do Warszawy, a nowe znajomości w kręgach literackich wpłynęły na przyszłą twórczość poety. W 1845 r. Ujejski debiutował poematem Maraton i osiadł w jednej z wsi należącej do rodziny – Lubszy. Swoje wczesne wiersze opublikował w tomach Skargi Jeremiego (1847), Kwiaty bez woni (1848) i Zwiędłe liście (1849). Jego liryka wizyjna i religijno-mesjanistyczna, nawiązywała do idei towianizmu i czerpała z tematyki biblijnej, cechowało ją jednak także polityczne zaangażowanie. Poeta brał udział w tajnych przygotowaniach powstania szlacheckiego w 1846 r., które zostało unicestwione wybuchem rabacji galicyjskiej. Pod wrażeniem tych wydarzeń Ujejski napisał słynny utwór Z dymem pożarów (Chorał), później nieoficjalny hymn powstania styczniowego. W 1847 r. Ujejski wyjechał do Brukseli i Paryża, gdzie uczęszczał na wykłady w Sorbonie i Collège de France. Uczestniczył w paryskiej rewolucji w lutym 1848 r. W tym też roku powrócił w rodzinne strony i brał udział w zamieszkach listopadowych (1-2 XI) we Lwowie. W 1849 r. Ujejski ożenił się z Henryką Komorowską, a rok później ufundował w Pawłowie, miejscu swego późniejszego pochówku, pomnik upamiętniający zniesienie pańszczyzny; wspomagał także tamtejszy kościół i cerkiew. W 1858 r. otrzymał od magistratu lwowskiego w dzierżawę majątek Zubrza. W tym czasie Ujejski był raczej publicystą nieobojętnym na los chłopów niż poetą. Utwory jego utrzymane były jednak nadal w poetyce schyłkowego romantyzmu. Pokłosiem uczucia Ujejskiego do pianistki Leoni Wildowej był zbiór Tłumaczenia Szopena (1857-1860). W 1860 r. Ujejski uczestniczył w wyprawie do Jass, gdzie powstał Marsz polski, który w czasie powstania styczniowego stał się często śpiewanym hymnem. Poeta nie brał udziału w powstaniu, ale w 1863 r. działał w kręgach galicyjskiej Bratniej Pomocy. Po upadku insurekcji zajął się działalnością publiczną. Był przeciwnikiem konserwatywnego stronnictwa stańczyków. W 1868 r. za wiersze z cyklu Do Moskali (oficerów rosyjskich, popierających ideę niepodległości Polski) został skazany na areszt i grzywnę oraz konfiskatę twórczości. W latach 1877-1878 Ujejski był posłem do Rady Państwa w Wiedniu, a od 1893 r. członkiem honorowym Towarzystwa Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu. W 1880 r. schorowany poeta zrezygnował z zarządzania Zubrzą, a ostatnie lata życia spędził u synów: Kordiana na Podolu i Romana w Pawłowie. Mocno związany z kresami w 1893 r. otrzymał honorowe obywatelstwo Drohobycza. Zmarł w Pawłowie 19 IX 1897 r. Jego wolę skromnego pogrzebu spełniono tylko częściowo. Pochowano go w Pawłowie w niemurowanym grobie, ale w uroczystości uczestniczyły tłumy, także miejscowych chłopów (modlitwy w kaplicy dworskiej i cerkwi odbyły się w dwóch obrządkach). Przemówienie wygłosił proboszcz z parafii w Radziechowie. 25 X 1897 r. w lwowskim kościele Bernardynów (św. Andrzeja) odsłonięto tablicę upamiętniającą poetę, wykonaną w pracowni Juliana Markowskiego. W grudniu 1901 r. we Lwowie stanął pomnik Kornela Ujejskiego, autorstwa Antoniego Popiela.

    

Image

Gabriela Zapolska

Portret Gabrieli Zapolskiej, obraz Juliana Fałata (1898)

Gabriela Zapolska

Urodzona 18 III 1857 r. w Podhajcach na Wołyniu Gabriela Zapolska, a właściwie Maria Gabriela Stefania Piotrowska, córka szlachcica z powiatu łuckiego Wincentego Piotrowskiego h. Korwin i Józefy Karskiej. Ochrzczona została w kościele parafialnym w Łucku.

Skonfliktowana z konserwatywną rodziną, uwikłana w nieudane małżeństwo, które zakończyła, bardzo pragnęła zostać aktorką i rzeczywiście początkowo związała się ze środowiskiem teatralnym, występując w Warszawie, Krakowie, Lwowie, a wreszcie w teatrach Paryża, gdzie wyjechała w 1889 r. Po 5 latach wróciła do kraju i bez powodzenia starała się odbudować „karierę” w Warszawie i Krakowie, stając się jednakże przy okazji ofiarą ostrej krytyki sprawozdawców teatralnych, którzy, jako mężczyźni byli przedmiotem jej niechęci i wrogości, i w których niemal zawsze widziała sprawców wszelkich nieszczęść kobiet. Jako pisarka zadebiutowała w 1883 r. pod pseudonimem „Gabriela Zapolska”. Ogłaszała nowele i powieści w prasie lwowskiej a następnie warszawskiej. Jej utwory wielokrotnie wywołały ataki i oburzenie ze strony konserwatywnej krytyki ze względu na dominujący w nich naturalizm i poruszane problemy. Bohaterami jej utworów były m. in.: służące, czy kobiety lekkich obyczajów, ludzie ubodzy; nie stroniła od tak drastycznych wówczas tematów, jak prostytucja i choroby weneryczne. Do najważniejszych dokonań prozatorskich Zapolskiej należą: Ich czworo. Tragedia ludzi głupich (premiera 1893), Żabusia (1897), Małka Szwarcenkopf (1897), Moralność pani Dulskiej (1906), Panna Maliczewska (1910). Powieści i nowele tłumaczone były na wiele języków. Od 1904 r. Zapolska zamieszkała na stałe we Lwowie, organizując wraz z drugim mężem zespół teatralny, z którym objeżdżała Galicję. Dwukrotna mężatka (1-voto Śnieżko-Błocka, 2-voto Janowska, oba małżeństwa rozpadły się) mieszkała w willi „Skiz” na Łyczakowie, gdzie spędziła ostatnie lata swego życia. Zmarła 17 XII 1921 we Lwowie i została pochowana na Cmentarzu Łyczakowskim.

    

Image

Maria Konopnicka

Portret Marii Konopnickiej, obraz Marii Dulębianki (przed 1896), Muzeum Narodowe w Warszawie

Maria Konopnicka

Lwów stał się ostatnim miejscem spoczynku innej „niepokornej” owych czasów, Marii Konopnickiej z d. Wasiłowskiej (ur. 23 V 1842 r. w Suwałkach). Konopnicka uważana była (i jest) za jedną z najwybitniejszych pisarek w historii literatury polskiej, ale są też tacy, którzy jej twórczość określili mianem grafomanii i przykładem złego pisarstwa.

Maria Konopnicka była córką prawnika Józefa Wasiłowskiego, patrona Trybunału Cywilnego w Kaliszu i Scholastyki z Turskich. Atmosfera powagi i patriotyzmu w domu rodzinnym, surowe nauki odebrane od ojca, który był jednocześnie znawcą i miłośnikiem literatury, nie pozostały bez wpływu na dalsze życie Marii.

Małżeństwo zawarte w 1862 r. z Jarosławem Konopnickim, rozpadło się w 1876 r. Konopnickiej nie odpowiadała rola gospodyni domowej, jaką narzucił jej mąż. Już będąc mężatką rozpoczęła karierę pisarską, ale Konopnickiemu nie podobały się literackie zainteresowania żony. Utwory Konopnickiej, m. in. zbiory nowel: Na drodze (1893) Ludzie i rzeczy (1898), nowele dla dzieci (Nasza szkapa), wiersze (Wolny najmita, Jaś nie doczekał), nacechowane patriotyzmem, liryzmem i sentymentalizmem, były protestem przeciwko niesprawiedliwości społecznej i uciskowi. Przeciwniczka Kościoła jako instytucji, atakowana była przede wszystkim ze strony środowisk katolicko-narodowych. Jako działaczka społeczna, angażowała się w akcje i ruchy protestacyjne przeciwko brutalnym działaniom antypolskim w zaborze pruskim. Redagowała pisma dla kobiet. Najważniejsze utwory Konopnickiej to: Mendel Gdański, Pan Balcer w Brazylii, Rota, O krasnoludkach i sierotce Marysi. Na 25-lecie pracy pisarskiej (1903 r.) Konopnicka otrzymała w darze narodowym dworek w Żarnowcu k/Krosna. Zamieszkała w nim ze swoją przyjaciółką Marią Dulębianką, malarką, feministką, która po śmierci pisarki powróciła do Lwowa i zorganizowała jej pogrzeb, w którym wzięło kilkadziesiąt tysięcy osób.

Maria Konopnicka zmarła 8 X 1910 r. w zakładzie „Kisielki” we Lwowie (Zakład wodoleczniczy „Kisielki” – od nazwiska założyciela, browarnika lwowskiego Karola Kisielki), w wieku 64 lat. Została wpisana do ksiąg z parafii św. Marcina. Jako przyczynę śmierci podano porażenie serca.

Została pochowana trzy dni później na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie, pierwotnie w grobowcu Michalskich. Pogrzeb stał się wielką manifestacją patriotyczną, jednak bez udziału duchowieństwa (zdaniem arcybiskupa Józefa Bilczewskiego, Konopnicka nie była prawowierną katoliczką). W 1922 r. prochy pisarski zostały przeniesione do nowej kwatery. Popiersie pisarki na jej grobie wykonała Luna Drexlerówna.

W uznaniu zasług wybitnej pisarski i poetki Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił rok 2022, w którym przypada 180. rocznica jej urodzin – Rokiem Marii Konopnickiej. „Była najwybitniejszą reprezentantką nurtu ludowej stylizacji pieśniowej, stosując język poetycki zaczerpnięty z historycznych i baśniowych motywów, inspirowany pięknem przyrody ojczystej. …. Dokonała przełomu w polskiej literaturze dla dzieci, podnosząc tę dziedzinę pisarstwa na wyżyny artyzmu…. Za pomocą utworów literackich protestowała przeciwko antypolskiej polityce zaborców i niesprawiedliwości społecznej. Współorganizowała protest światowej opinii publicznej przeciwko niemieckim represjom wobec dzieci polskich we Wrześni w latach 1901-1902 i ustawom wywłaszczeniowym. Walczyła o prawa kobiet oraz pomagała uwięzionym z przyczyn politycznych przez rosyjskie władze” – napisano w tekście uchwały.

    

Image

Maryla Wolska

Portret Maryli Młodnickiej-Wolskiej, obraz Jana Styki (b. d.)

Maryla Wolska

Całe życie związana była ze Lwowem Maryla Wolska z Młodnickich, urodzona 13 III 1873 r. poetka Młodej Polski, tworząca pod pseudonimem „Iwo Płomieńczyk”.

Jej ojciec, Karol Młodnicki był artystą malarzem, matka Wanda z d. Monné, była narzeczoną Artura Grottgera (do dnia jego śmierci w 1867 r.), przyjaciela późniejszego męża. Maria Wanda ochrzczona została w parafii św. Marii Magdaleny. Jej ojcowie chrzestni także byli artystami: w jednej parze malarz Henryk Rodakowski, w drugiej – poeta Kornel Ujejski. Nic więc dziwnego, że Młodnicka-Wolska od młodych lat uprawiała obie te sztuki. Wyszła z mąż za przedsiębiorcy naftowego i wynalazcę Wacława Wolskiego, z którym miała pięcioro dzieci (także utalentowanych artystycznie). Trzech synów (Ludwika, Kazimierza i Juliusza) oraz dwie córki (Beatę i Anielę). Najbardziej literacko utalentowany, najstarszy syn Ludwik został zamordowany w 1919 przez Ukraińców, najmłodszy – Juliusz zmarł w 1926. Beata (Obertyńska) była poetką i prozatorką, młodsza córka Aniela (ur. 11 VII 1901 we Lwowie, zm. 23 XII 1980 w Londynie; ps. „Lela”) Pawlikowska – malarką, portrecistką i autorką ilustracji książkowych. W pobliżu Cytadeli lwowskiej i Ossolineum znajdowała się willa „Zaświecie”, miejsce zamieszkania artystki, gdzie organizowała spotkania poetyckie grupy „Płanetnicy”. Należał do niej m. in. Leopold Staff. W swojej twórczości malarskiej Młodnicka-Wolska nierzadko wykorzystywała motywy impresjonistyczne. Opublikowała m. in. Święto Słońca (1903 r.) Z Ogni Kupalnych (1903 r.), Dziewczęta (nowele, 1910 r.) oraz pamiętniki i listy: Arthur i Wanda. Dzieje miłości Arthura Grottgera i Wandy Monne (dwa tomy, 1928 r.). Jednym z najpopularniejszych utworów jest tomik wierszy Dzbanek malin (1929 r.). Maryla Młodnicka-Wolska zmarła we Lwowie 25 VI 1930 r. Pochowana została na Cmentarzu Łyczakowskim w rodzinnym grobie Młodnickich i Wolskich.

    

Image

Beata Obertyńska (przed 1945)

Fot. Wikipedia

Zobacz też

Beata Obertyńska

Beata Obertyńska, z domu Wolska, ps. „Dziodzia”, „Marta Rudzka” „Rahm Tilly” to polska poetka i pisarka, która urodziła się w 18 VII 1898 r. w Storożce koła Skolego, a ochrzczona została prawie półtora roku później we Lwowie.

Była jedną z córek Maryli, z d. Młodnickiej i Wacława Wolskiego, inżyniera, wynalazcy, pioniera galicyjskiego przemysłu naftowego. Młodość spędziła w rodzinnej willi „Zaświecie” na stokach Cytadeli we Lwowie. Ucząc się w domu, egzaminy zdawała eksternistycznie. W 1924 r. zadebiutowała na łamach „Słowa Polskiego” we Lwowie, którego głównym wydawcą był jej ojciec. Fascynował ją świat przyrody, o czym świadczą zbiory poezji Pszczoły w słoneczniku (1927) i Głóg przydrożny (1932). Związana była ze Skamandrem i środowiskiem artystycznym skupionym wokół majątku Medyka pod Przemyślem, należącego do Pawlikowskich, domu jej siostry Anieli („Leli”) Pawlikowskiej, malarki. W 1918 r. wyszła za mąż za Józefa Obertyńskiego i przeniosła się do Odnowa. Studiowała w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej, a w latach 1933-1937 występowała na scenach teatrów lwowskich. Po śmierci męża (9 XI 1937 r.) zajęła się prowadzeniem gospodarstwa Odnów.

W czasie okupacji sowieckiej Lwowa, w lipcu 1940 r., została aresztowana przez NKWD i osadzona w więzieniu (lwowskie Brygidki); następnie w Kijowie, Odessie, Charkowie, Starobielsku, wreszcie zesłana do łagru Loch-Workuta. Po ataku Niemiec na ZSRR uwolniona została na mocy układu Sikorski-Majski (30 VII 1941 r.) i wstąpiła do Armii gen. Władysława Andersa. W 1942 r. ewakuowała się z II Korpusem do Iranu. Przeszła cały szlak bojowy: Iran, Palestyna, Egipt i Włochy. Służyła początkowo jako pielęgniarka, potem w kwaterze Oświaty II Korpusu w Rzymie, skąd została odkomenderowana do Johannesburga, gdzie napisała „lwią część” - jak sama zaznaczyła w Posłowiu - wspomnień W domu niewoli (1946 r.) - jedno z pierwszych świadectw (obok Na nieludzkiej ziemi Józefa Czapskiego z 1949 r.) tragicznych losów Polaków w sowieckich w łagrach.

Po wojnie pozostała na uchodźstwie, osiadła w Londynie. Publikowała w prasie emigracyjnej: „Dzienniku Polskim”, „Dzienniku Żołnierza”, „Orle Białym”, „Polsce Walczącej”, „Wiadomościach”, „Życiu” i „Przeglądzie Polskim”. Została laureatką wielu nagród, m. in. „Przeglądu Powszechnego” (1967) i za Miód i piołun (Katolicki Ośrodek Wydawniczy „Veritas” , Londyn 1972) Fundacji Lanckorońskich (1972). Oprócz poezji wydała też uzupełnione wypomnienia matki - Quodlibet (1974) i powieść Skarb Eulenburga jako Rahm Tilly.

Leopold Staff miał powiedzieć, że gdyby nie Pawlikowska-Jasnorzewska, największą damą poezji polskiej byłaby Obertyńska.

Zmarła w Londynie 21 V 1980 r.

    

Image

Debora Vogel

Portret Debory Vogel, zaginiony szkic Stanisława Ignacego Witkiewcza (b. d.)

Zobacz też

Debora Vogel

Ze społeczności żydowskiej Kresów wywodziła się Debora Vogel, urodzona 4 I 1900 r. w Bursztynie.

Sama podawała rok urodzenia jako 1902. Była ślubną córką Anczela Vogla, kierownika szkoły w Bursztynie i Lei z d. Ehrenpreis, córki księgarza z Lwowa. Ta dwujęzyczna pisarka, pisząca po polsku i w jidisz (także, w mniejszym stopniu, po hebrajsku), była filozofką, krytyczką literacką i krytyczką sztuki, pisząc głównie o twórczości artystów awangardowych.

W 1926 r. uzyskała doktorat z filozofii na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie odnoszący się do filozofii sztuki Georga Hegla i następnie Józefa Kremera. Przyjaciółka i powierniczka Brunona Schulza uchodziła za jego narzeczoną muzę, jednak wobec sprzeciwu rodziny nie związała się z nim formalnie. Współpracowała z czasopismami żydowskimi (m. in. „Inzich” – „W sobie”, „Chwila”) i polskimi (m. in. „Sygnały”, „Wiadomości literackie”). Debora Vogel obracała się w kręgu wybitnych mężczyzn: Schultz, Witkacy, którego była modelką, filozof Kazimierz Ajdukiewicz, którego była uczennicą, to tylko niektórzy z nich, i niekiedy postrzegana jest przez pryzmat ich twórczości i dokonań. Sama była jednak znakomitą pisarką, poetką, krytyczką literacką i, jak o sobie mówiła: „ambasadorką modernizmu” „Tog figurn” – Figury dnia, ManekinenManekiny, Akacjes blienAkacje kwitną – to utwory powstałe w latach 30. XX w. we Lwowie.

Debora Vogel zginęła w lwowskim getcie w sierpniu 1942 roku podczas akcji likwidacyjnej Żydów, wraz z matką, mężem i synkiem Aszerem.

   

Wróćmy do Lwowa XIX-wiecznego.

   

Image

Wacław Seweryn Rzewuski

Portret Wacława Seweryna Rzewuskiego, rys. Edward Nicz (1879)

Fot. Wikipedia

Zobacz też

Wacław Seweryn Rzewuski

Podróżnik, orientalista, pamiętnikarz i poeta Wacław „Emir” Rzewuski herbu Krzywda był synem hetmana polnego koronnego Seweryna Rzewuskiego i Konstancji Lubomirskiej. Został ochrzczony w katedrze lwowskiej 15 XII 1784 r.

Od 1795 r. przebywał w Wiedniu, studiował w akademii wojskowej Thersianum i służył w armii austriackiej. Dzięki wujowi, znanemu pisarzowi i podróżnikowi Janowi Potockiemu (Pamiętnik znaleziony w Saragossie) poznał wiedeńskich orientalistów. Finansował i współredagował wychodzące w latach 1809-1810 w stolicy Austrii czasopismo orientalistyczne „Kopalnie Wschodu”. Od 1815 r. był członkiem – korespondentem Królewskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie.

W 1817 r. zaproponował cesarzowi rosyjskiemu Aleksandrowi I sprowadzenie do jego hodowli koni czystej krwi arabskiej. W tym celu w latach 1818-1820 odbył podróż po Bliskim Wschodzie (Syria, Liban, Półwysep Arabski). Beduini z którymi mieszkał na pustyni nadali mu tytuł „Emir”. Dzięki staraniom Rzewuskiego do hodowli europejskich trafiło przeszło 100 klaczy i ogierów. Po powrocie osiedlił się w majątku w Sawraniu na Podolu, zajął hodowlą i pisaniem. Od 1825 r. należał do Towarzystwa Patriotycznego. Z chwilą wybuchu Powstania Listopadowego sformował własnym kosztem szwadron jazdy którym dowodził. Zaginął po bitwie pod Daszowem 14 V 1831 r.

Po upadki powstania majątek i konie Rzewuskiego zostały skonfiskowane, część z nich trafiła do cesarskiej stadniny w Janowie Podlaskim.

Z małżeństwa zawartego w 1805 r. z Aleksandrą Franciszką Lubomirską miał trzech synów i córkę.

Trzytomowe dzieło O koniach wschodnich pochodzących od ras arabskich napisane po francusku i własnoręcznie ilustrowane przez Rzewuskiego do niedawna pozostawało w rękopisie. Pierwsze polskie wydanie pochodzi z 2017 r.

Postać „Emira” Rzewuskiego była inspiracją dla artystów – Adam Mickiewicz poświęcił mu poemat Farys, Juliusz Słowacki Dumę o Wacławie Rzewuskim, Wincenty Pol trzy pieśni, a Tadeusz Miciński poemat Emir Rzewuski.

    

Image

Aleksander Fredro

Fot. Teodor Szajnoka (1870)

Aleksander Fredro

W 1876 r. zmarło we Lwowie dwóch skonfliktowanych ze sobą pisarzy i poetów, pochodzących z różnych kręgów społecznych i reprezentujących odmienny nurt twórczości: To Seweryn Goszczyński zmarły 25 lutego i Aleksander Fredro, zmarły 5 miesięcy później – 15 lipca.

Aleksander Fredro, hrabia, najwybitniejszy komediopisarz polski, poeta, pamiętnikarz urodził się 20 VI 1793 r w Surochowie k. Jarosławia w rodzinie ziemiańskiej, o wysokim statusie społecznym, kulturalnym i majątkowym, która tytuł hrabiowski uzyskała w 1822 r. W l. 1809-1815 służył w armii Księstwa Warszawskiego (odznaczony m. in. Orderem Wojennym Virtuti Militari). Od 1815 r, zarządzał majątkiem rodzinnym w Beńkowej Wiszni, utrzymując także dom we Lwowie. Choć udzielał się publicznie (w l. 1832-45 był posłem do Sejmu Stanowego w Galicji; w 1861 r. posłował krótko do pierwszego Sejmu Krajowego, organizował Towarzystwo Kredytowe Ziemskie i Galicyjską Kasę Oszczędności), a jednocześnie był samotnikiem, najchętniej otaczającym się rodziną. W 1839 r. wyróżniony został honorowym obywatelstwem Lwowa, w którym w 1857 r. osiedlił się na stałe, niechętnie uczestnicząc w życiu publicznym. Utrzymywał stałe kontakty z teatrem lwowskim. W 1865 r. otrzymał medal „dobrze zasłużonemu w narodzie”.

Był autorem komedii obyczajowych z życia szlachty, osiągając mistrzostwo w tworzeniu charakterystyk bohaterów, kształtowaniu akcji i giętkości języka. Arcydzieła komediowe Fredry powstałe w l. 20. i 30. XIX w., to m. in.: Damy i huzary, Dożywocie, Pan Jowialski, Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca, Zemsta. Kryzys teatru lwowskiego w końcu lat 30. XIX w. oraz ataki romantyków (m. in. Seweryna Goszczyńskiego), zarzucających mu anachroniczność i obojętność na sprawy narodu, były przyczynami zamilknięcia komediopisarza na kilkanaście lat. W tym czasie powstały jedynie niezwykłe wspomnienia Trzy po trzy (1844-46), odtwarzające czasy dzieciństwa i młodości pisarza. Twórczość Fredry, powstająca w epoce romantyzmu, nie przynależy do żadnego z jej prądów, ale jego utwory, także aforyzmy, zwroty przysłowiowe, fraszki weszły na stałe do kanonu literatury polskiej i teatru. To właśnie Fredro wprowadził do języka potocznego zwroty, używane do dziś: „wielki człowiek do małych interesów”, „wolnoć Tomku w swoim domku”, czy też „niech się dzieje wola nieba, z nią się zawsze zgadzać trzeba”. Jego bajki, jak np. Paweł i Gaweł czy Małpa w kąpieli, są stale obecne jako lektury literatury dziecięcej.

Comes Fredro, heres bonorum zmarł 15 VII 1876 we Lwowie, w wieku 84 lat, pozostawiając żonę Zofię z hrabiów Jabłonowskich, I voto hrabinę Skarbkową, z którą przeżył 46 lat.

Zapisany do księgi zmarłych lwowskiej parafii św. Mikołaja, pochowany został w rodzinnej krypcie w kościele Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Rudkach koło Lwowa.

Pomnik przedstawiający Aleksandra Fredrę został wykonany na zlecenie Lwowskiego Koła Literacko-Artystycznego w 1879 r. Uroczystość odsłonięcia pomnika na Placu Akademickim odbyła się 24 X 1897 r.

    

Image

Seweryn Goszczyński

Fot. Edward Trzemeski (przed 1876)

Seweryn Goszczyński

Seweryn Goszczyński, poeta, publicysta, działacz polityczny, urodził się 4 XI 1801 r. w Ilińcach k. Humania na Ukrainie. Pochodził z niezamożnej rodziny szlacheckiej. Jego ojciec Józef, wyjechał z Mazowsza na Ukrainę, gdzie ożenił się z Franciszką Gurecką, a następnie znalazł pracę jako gorzelniany w dobrach Sanguszków. Goszczyński urodził się z pewnością w 1801 r. (choć niektórzy podawali rok 1803 – stąd niewłaściwie zapisany wiek przy akcie zgonu; metryka chrztu przechowywana była w archiwum konsystorskim w Żytomierzu). W młodości był organizatorem tajnych związków młodzieży w Galicji. Uczestniczył także w powstaniu listopadowym (brał udział w ataku na Belweder). W 1838 r. wyemigrował do Francji (był członkiem koła towiańczyków). Reprezentował radykalny społeczny nurt polskiego romantyzmu. W pracy Nowa epoka poezji polskiej jako pierwszy skrytykował „niepolski charakter” utworów Fredry, a kolejne ataki romantyków doprowadziły do wieloletniego milczenia komediopisarza. Atak ten wynikał jednak z prozaicznych pobudek. W 1832 r. Fredro, jako członek komitetu przyznającego subwencję, odmówił finansowania pisma organizacji spiskowej Związek Dwudziestu Jeden, wobec braku zgody Goszczyńskiego na cenzurowanie przez komitet artykułów tam zamieszczanych. Pismo nigdy się nie ukazało.

W 1872 r. Goszczyński zamieszkał we Lwowie. Zaliczany był do ukraińskiej szkoły poetów (nazwa określająca poetów romantycznych. z południowo-wschodnich kresów ówczesnej Polski podejmujących w twórczości tematykę związaną z przyrodą, folklorem i dziejami Ukrainy). Jego najważniejsze utwory to powieść poetycka z dziejów powstania kozackiego 1768 r. – Zamek kaniowski, liryki tzw. humańskie, (m. in. Uczta zemsty) i powstańcze (w zbiorze Pobudka); prekursorskie prace o tematyce góralskiej (poemat Sobótka, Dziennik podróży do Tatrów), powieść Król zamczyska, wspomnienia: Noc belwederska i Podróż mojego życia.

Goszczyński zmarł w biedzie we Lwowie 25 II 1876 r. na zapalenie płuc – jak zapisano w księdze z parafii św. Andrzeja – w wieku 73 lat (sic!).

Pochowano go w alei zasłużonych lwowian na Cmentarzu Łyczakowskim. Pomnik nagrobny wystawiony został staraniem społeczeństwa lwowskiego.

    

Image

Franciszek Ksawery Godebski h. Godziemba

Cyfrowa Biblioteka Narodowa, Ryc. z: "Tygodnik Ilustrowany" 1867, nr 381 s. 13

Franciszek Ksawery Godebski h. Godziemba

Franciszek Ksawery Godebski h. Godziemba (ur. 1801 we Frankenthal w Nadrenii), polski pisarz i publicysta, pseud. Dobrogost był synem Cypriana Godebskiego, poety, płk. wojsk polskich. Ukończył kolegium pijarów na Żoliborzu, później uczył się w szkole kadetów w Kaliszu, a następnie w Liceum Krzemienieckim. Studiował na Królewskim Uniwersytecie Warszawskim, po czym rozpoczął służbę państwową jako aplikant w Ministerium Skarbu. W latach 1820-1822 był redaktorem kilku pism literackich (np. „Warszawianin”, „Gazeta Literacka”, był też twórcą wielu komedii i scen lirycznych (m. in. Miłostki ułańskie: komedjo-opera w 1 akcie, czy Kto pod kim dołki kopie, sam w nie wpada: przysłowie dramatyczne w 1 akcie wierszem). Brał udział w powstaniu listopadowym organizując oddziały powstańcze. Podpisał 25 I 1831 roku akt detronizacji Romanowów z tronu polskiego; był także posłem na sejm powstańczy. Po upadku powstania przebywał na emigracji, początkowo we Francji, gdzie m. in. uczył literatury w Szkole Polskiej Narodowej w Batignolles, której był współzałożycielem. W 1849 r. w Paryżu został administratorem pisma „La Tribune des Peuples”, gdzie współpracował z Adamem Mickiewiczem. Pracował również jako kustosz Biblioteki Królewskiej i zbiorów Ludwika Filipa w Wersalu. W 1849 r. wyjechał na kilka lat do Belgii. Po powrocie do kraju, zamieszkał we Lwowie, gdzie w 1858 r. objął po ociemniałym Karolu Szajnosze kierownictwo Zakładu Narodowego im. Osslińskich. Położył duże zasługi w uporządkowaniu i unowocześnieniu tej placówki. Przeprowadził reorganizację oddziału Ossolineum – Muzeum im. Lubomirskich. Przedmioty muzealne wyodrębniono z biblioteki, traktując je jako osobną całość. Godebski sporządził inwentarz rycin u numizmatów; objaśnił i ułożył przedmioty muzealne, uporządkowywał katalogi w bibliotece. Jego ważniejsze prace to: Obraz Polski pod koniec XVII wieku: ze Zbioru podróży, ogłoszonych w Hadze 1705 r., 1869; Reformy społeczne w Polsce pod koniec XVIII wieku, 1868.

Żoną Godebskiego była Ludwika Dezyderia Rymińska. Ślub zawarty został w parafii Bereźnica na Wołyniu, 5 X 1826 r. Jeden z jego synów, nazwany na cześć dziadka Cyprian, został rzeźbiarzem.

Franciszek Ksawery Godebski zmarł we Lwowie 17 V 1869 r. w wieku 69 lat. Został pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim (wpisany do ksiąg z parafii św. Marii Magdaleny).

 

 

Image

Leopold Henryk Staff

Portret Leopolda Staffa, obraz Fryderyka Pautscha (1908); Muzeum Narodowe we Wrocławiu

Leopold Henryk Staff

Dwa lata po śmierci Fredry i Goszczyńskiego, 14 XI 1878 r. urodził się we Lwowie Leopold Henryk Staff, poeta, tłumacz eseista, prekursor poezji codzienności, określany jako pomnikowa postać poezji polskiej, wzór klasyka i twórcy-mędrca. Ojciec Staffa, František, był lwowskim cukiernikiem (miał zakład na ul. Skarbkowskiej), pełnił też funkcję prezesa Ogniska Czeskiego w stołecznym mieście Galicji. Matka Staffa to Leopoldyna z d. Fussherz (tak zapisana w akcie ur. Leopolda w księgach parafii NMP Śnieżnej; w akcie ślubu jego brata Franciszka nazwisko to w brzmieniu – Fuhrherr).

Staff ukończył V Gimnazjum we Lwowie (zwane „bernardyńskim”). W latach 1897-1901 studiował na Uniwersytecie Lwowskim prawo, następnie zaś filozofię oraz romanistykę. Młody pisarz mieszkający we Lwowie przy ul Krakowskiej 26, uczestniczył również w zebraniach „"Płanetników” - grupy literatów i artystów „młodego Lwowa” w willi Maryli Wolskiej „Zaświecie”, sąsiadującej z Ossolineum.

Z wczesnego okresu twórczości pochodzą Sny o potędze (1901). Dwa lata później ukazał się zbiór Dzień duszy, a następnie Ptakom niebieskim (1905). Wkrótce wychodzą tomy Gałąź kwitnąca (1908) i Uśmiechy godzin (1910). W latach 1909-1914 w Księgarni Polskiej Leopold Staff redagował bibliotekę Symposion, obejmującą najlepsze dzieła filozofów, pisarzy i teoretyków sztuki z kręgu kultury europejskiej od czasów starożytnych oraz serię filozoficzną Panteon. W czasie I wojny światowej Staff przebywał w Charkowie, później zamieszkał w Warszawie. W okresie międzywojennym ukazywały się kolejne poezje: Żywiąc się w locie, Ucho igielne czy Wysokie drzewa. W Warszawie spędził Staff czas wojny i okupacji niemieckiej, prowadząc zajęcia na tajnych kompletach i pisząc nieliczne wiersze. Po upadku powstania wypędzony ze zrujnowanego miasta, powrócił tu w 1949 r. Trzykrotnie był laureatem państwowej nagrody literackiej (1927, 1951, 1955) oraz nagrody Lwowa (1928) i Warszawy (1938). W roku 1950 był nominowany do literackiej Nagrody Nobla.

Leopold Staff zmarł 31 V 1957 r. w Skarżysku-Kamiennej. Spoczął w Alei Zasłużonych na warszawskim Cmentarzu Powązkowskim. Braćmi Staffa byli: Franciszek Staff ur. 5 VIII 1885 r. we Lwowie, zm. 2 VIII 1966 r, w Warszawie), wybitny ichtiolog rektor SGGW i Ludwik Maria Staff, pseud. „Strzemieńczyk”, poeta i powieściopisarz (ur. 19 VII 1890 r. we Lwowie, zm. 17 I 1914 r. w Zakopanem).

 

 

Image

Kornel Makuszyński, 1931

Fot. Wikipedia

Zobacz też

 

Image

Kornel Makuszyński z Janem Kiepurą, 1933

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Zobacz też

Kornel Makuszyński, prozaik, poeta, krytyk teatralny, członek Polskiej Akademii Literatury

Urodził się 8 I 1884 r. w Stryju jako siódme dziecko i jedyny syn Edwarda Makuszyńskiego, emerytowanego pułkownika wojsk austriackich i Julii z Ogonowskich. Gdy miał 10 lat zmarł jego ojciec, rok później rozpoczął naukę w gimnazjum w Stryju. W 1896 r. został relegowany z gimnazjum za napisanie satyry na duchownego, zabraniającego uczniom ryzykownych zabaw. Przeniósł się wówczas do krewnych do Przemyśla i tam chodził do gimnazjum, z którego również go zwolniono, tym razem za pojedynek na pistolety z przyjacielem. W latach 1898-1903 Makuszyński uczęszczał do IV Gimnazjum im. Jana Długosza we Lwowie. W wieku 14 lat zaczął pisać wiersze, których pierwszym recenzentem był Leopold Staff. Dwa lata później opublikował swoje pierwsze utwory w lwowskim „Słowie Polskim”. Od 1904 r. był członkiem redakcji tego dziennika i recenzentem teatralnym. Następnie studiował polonistykę i romanistykę na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Wspólnie z Janem Kasprowiczem, Leopoldem Staffem i Władysławem Orkanem odbył podróż do Włoch. W latach 1908-1910 studiował filologię romańską na paryskiej Sorbonie. W 1910 r. poznał Emilię Bażeńską, z którą wziął ślub w 1913 r. w Warszawie. W latach 1913-1914 Makuszyńscy mieszkali w Burbiszkach, majątku brata Emilii. Po wybuchu I wojny światowej jako obywatel austriacki został aresztowany przez Rosjan i we wrześniu 1914 r. małżonkowie trafili do Kostromy. Zwolnieni w 1915 r. zamieszkali w Kijowie, gdzie Makuszyński został prezesem Związku Literatów i Dziennikarzy Polskich. Po zakończeniu wojny Makuszyńscy przenieśli się do Warszawy. Wtedy też zaczęła się rozwijać jego kariera literacka Kornela (rozpoczął stałą współpracę z „Rzeczpospolitą”, „Ilustrowanym Kurierem Codziennym” i „Kurierem Warszawskim”), którą przerwała wojna polsko-bolszewicka. Makuszyński zaczął pracę w Wydziale Propagandy Armii Ochotniczej kierowanym przez podpułkownika Mariana Dienstla-Dąbrowę. W latach 1922-1925 wraz z żoną często bywał w majątku brata w Burbiszkach. W 1926 r. Emilia zmarła na gruźlicę i została pochowana na warszawskich Powązkach. 30 VIII 1927 r. Makuszyński ożenił się powtórnie ze śpiewaczką Janiną Gluzińską, córką profesora medycyny Uniwersytetu Lwowskiego Antoniego Gluzińskiego i wraz z żoną zamieszkał w willi „Ustronie” przy ulicy Sienkiewicza w Zakopanem. Z jego inicjatywy powstało sanatorium dla młodzieży na stokach Gubałówki; organizował też zbiórki pieniężne na sprzęt narciarski dla najbiedniejszych, a w 1930 r. odbyły się w Zakopanem pierwsze zawody „O Puchar Kornela Makuszyńskiego”. W latach 1935-1944 mieszkał w Warszawie, przy ulicy Grottgera. Podczas powstania warszawskiego współpracował z prasą powstańczą, a w listopadzie 1944 r. dotarł do Zakopanego i zamieszkał w willi „Opolanka” przy ulicy Tetmajera 15. Po 1945 r. został objęty zakazem publikacji i poddany licznym szykanom. Najbardziej znaną i popularną książką Makuszyńskiego są „Przygody Koziołka Matołka” wydane w 1933 r. Do jego twórczości należą także m.in.: „Bezgrzeszne lata” (1925), „O dwóch takich co ukradli księżyc” (1928), „Przyjaciel wesołego diabła” (1930), „Panna z mokrą głową” (1932), „Szatan z siódmej klasy” (1937), „Awantura o Basię” (1937) czy „Szaleństwa panny Ewy”. Wszystkie te książki zostały zekranizowane.

Zmarł 31 VII 1953 r. w Zakopanem i został pochowany na Cmentarzu Zasłużonych na Peksowym Brzyzku (kwatera P-I-22). Z zasobów kolekcji jego żony w 1966 r. powstało Muzeum Kornela Makuszyńskiego w Zakopanem (mieszczące się w dawnym domu pisarza – willi „Opolanka”), a od 1994 r. przyznawana jest Nagroda Literacka im. Kornela Makuszyńskiego. W 1978 r. powstał film biograficzny „Kornel Makuszyński” w reżyserii Antoniego Orwińskiego, zaś w 2012 przedstawienie Teatru Telewizji o pisarzu pt. „Najweselszy człowiek” (reż. Łukasz Wylężałek). Makuszyński odznaczony został m.in. Orderem Orła Białego (pośmiertnie w 2018 r.), Krzyżem Oficerskim (1925) i Komandorskim (1939) Orderu Odrodzenia Polski, Orderem Francuskiej Legii Honorowej (1926) i wieloma innymi.

 

 

Image

Jan Tomasz Gella, Ruski miesiąc. 1/XI-22/XI 1918, Lwów [1919].

Fot. https://onebid.pl/

Jan Tomasz Gella – literat

Urodził się 22 IV 1892 r. we Lwowie, przy ul. Teatralnej 23. Ochrzczony został w Bazylice Metropolitalnej. Był najmłodszym synem Kazimierza Zygmunta, urzędnika Namiestnictwa, (który jeszcze w tym roku 5 XII zmarł w Szpitalu Powszechnym we Lwowie na zapalenie płuc w wieku 31 lat) i Sabiny Zrębowicz (ślub 20 II 1887 r.). Według tradycji rodzinnej była to rodzina kupiecka wywodząca się z Włoch (być może z miejscowości Gela na Sycylii), która przybyła do Galicji w XVIII w. Jego starszy brat Kazimierz (zm. 28 II 1954 r. w Wielkiej Brytanii) aktor, walczył w Legionach, a siostra Maria Józefa Gella – Jabłońska (ur. 2 II 1890 r. we Lwowie, zm. 25 VII 1970 r. w Krakowie) była jedną z wybitnych przedwojennych aktorek warszawskich, po wojnie pracowała w Teatrze Słowackiego w Krakowie.

Jan Gella ukończył szkołę realną we Lwowie. W 1913 r. podjął współpracę z redakcją „Gazety Porannej” i „Gazety Wieczornej”, gdzie publikował także podczas I wojny światowej felietony, korespondencje i recenzje książkowe i teatralne oraz swoje pierwsze wiersze, które złożyły się na tom Muszla i perła (wyd. w 1919 r.). W listopadzie 1918 r. podczas wojny polsko-ukraińskiej brał udział w obronie Lwowa w charakterze korespondenta „biegającego po wszystkich odcinkach walk”. Na podstawie zebranych dokumentów i własnych obserwacji napisał swoją pierwszą książkę: Ruski miesiąc 1/XI – 22/XI 1918 – ilustrowany opis walk listopadowych we Lwowie z 2 mapami, która rozeszła się w znacznej liczbie egzemplarzy (w okresie po 1945 r. do 1956 r. książka była wycofana ze wszystkich publicznych bibliotek). W 1920 r. Jan Gella był korespondentem wojennym przy Józefie Piłsudskim. Jednak problematyka wojenna był wyjątkiem w jego twórczości. W 1919 r., poza Muszlą i perłą wydał pod pseudonimem Hafis: Drogowskaz miłosny i Zbiór powinszowań i wierszy prozą, a w 1922 r. już pod własnym nazwiskiem Rozmowy o miłości. W tym roku (wraz z Marianem Cudek-Cudnowskim) napisał sztukę Rozwód oraz groteski – jednoaktówkę Kabotyn i trzyaktówkę Kto zostanie posłem. Ponadto tworzył farsy: Swatkę w dwóch aktach z 1922 r., Kawalerskie mieszkanie w jednym akcie z 1923 r. Przedstawienie Ta trzynasta, grane było z przez teatry objazdowe.

Wraz z dyrektorem Marianem Turskim wydał Album pamiątkowy miasta Lwowa z okazji „Targów Wschodnich” w 1921.

W kwietniu 1920 r. objął redakcję lwowską pisma „Ilustrowany Przegląd Teatralny”, (dawniej „Krakowski Przegląd Teatralny”), a od połowy 1921 r. współpracował z tygodnikiem satyryczno-politycznym „Szczutek”. Na początku lutego 1922 r. jako delegat lwowski brał udział w zjeździe Związku Zawodowego Literatów Polskich w Warszawie. Był także znany jako autor przekładów wierszy z języka francuskiego: od dawniejszych jak: Joachima du Bellaya, Pierre-Jeana de Bérangera, Alfreda Louisa Charlesa de Musseta, po współczesnych: Charlesa Pierre’a Baudelaire’a, Edmonda Haraucourta, Paula Verlaine’a, Paula Géraldy’ego.

Ślub Jana Tomasza Gelli (mającego wówczas 30 lat redaktora ephemeridis „Gazeta Wieczorna”) z Kazimierą Józefą Szygowską herbu Trzaska (lat 24) córką Józefa i Benedykty z d. Wąsowicz z Bełżca, odbył się 1 IV 1922 r. we Lwowie, w parafii św. Elżbiety. Ich synem był Aleksander Jan Gella (ur. 15 X 1922 r. we Lwowie, zm. 15 XII 2014 r. w Warszawie), który został znanym socjologiem.

Ostatnie miesiące życia ciężko chory na gruźlicę poeta spędził na leczeniu w Brzuchowicach, gdzie zmarł 21 VIII 1923 r. Został pochowany we Lwowie na Cmentarzu Łyczakowskim.

 

 

Image

Władysław Łoziński (ok. 1900)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Zobacz też

Władysław i Walery Łozińscy

Kolejny wybitny lwowianin to Władysław Łoziński z Łoziny herbu Lubicz, powieściopisarz, historyk, encyklopedysta, badacz przeszłości kultury polskiej. W prezentowanym akcie ślubu Łozińskiego zapisano, że urodził się 4 VI 1843 r. w Medenicach, jednak w zachowanej w AGAD księdze z tej parafii nie ma takiego wpisu. Jako miejsce jego urodzenia podaje się Opary k/Medenic w diecezji przemyskiej. Rodzicami Łozińskiego byli: Walerian (poczmistrz) i Julia z Lewickich. Spokrewniony był z Karolem Szajnochą (poprzez matkę tegoż, z d. Łozińską). Studiował na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Lwowskiego. Był redaktorem wielu lwowskich i galicyjskich gazet i czasopism literackich (Dziennik Literacki, Przegląd Powszechny, Gwiazdka Cieszyńska), przede wszystkim jednak Gazety Lwowskiej. Działał w wielu lwowskich organizacjach. Sprawował funkcję pierwszego sekretarza naukowego Ossolineum, był wiceprezesem Towarzystwa Historycznego we Lwowie, prezesem Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, członkiem Akademii Umiejętności. Został wyróżniony tytułem doktora honoris causa Uniwersytetu Lwowskiego. W 1906 r. otrzymał honorowe obywatelstwo miasta Lwowa. Mieszkał w pałacu przy ul. Ossolińskich 3, który odsprzedał miastu (umieszczono tam Lwowską Galerię Obrazów). Łoziński udzielał się także w polityce; był m. in posłem do Sejmu Krajowego Galicji i członkiem Izby Panów austriackiej Rady Państwa.

17 I 1895 r. Łoziński, określony w księdze jako szlachcic, dziedzic dóbr, poślubił w wieku 52 lat w parafii św. Andrzeja we Lwowie Jadwigę Liskową z d. Starorypińską, wdowę po Franciszku Ksawerym Liske.

Świadkiem na tym ślubie był brat Łozińskiego Bronisław, prawnik, historyk prawa.

Łoziński w swojej twórczości sięgał do różnych okresów, ale szczególnie pochłaniała go historia XVII-wiecznej szlachty. Działalność literacka i historyczna Łozińskiego zaowocowała powstaniem takich utworów jak: Czarne godziny: powieść współczesna (1869), Hazardy: powieść współczesna (1870), nowela Madonna Busowiska (1886); Oko proroka, czyli Hanusz Bystry i jego przygody (1899). Do najważniejszych pozycji należą: Prawem i lewem. Obyczaje na Czerwonej Rusi w pierwszej połowie XVII wieku (1903) i Życie polskie w dawnych wiekach (1907). Na podstawie jego prac powstały współczesne seriale telewizyjne: Rycerze i rabusie (1984) czy trylogia: Oko proroka.

Władysław Łoziński zmarł 20 V 1913 r. we Lwowie i został pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim (jego aktu zgonu nie ma w dotychczas przekazanych do AGAD księgach).

Brat Łozińskiego Walery to również lwowski pisarz i publicysta Do najbardziej znanych utworów Łozińskiego należy powieść: Zaklęty dwór. Walery (Walerian) zmarł we Lwowie, 30 I 1861 r. na skutek ran odniesionych w pojedynku o kobietę. Literat, mocno zadłużony, został pochowany na koszt miasta. W jego patriotycznym pogrzebie, który odbył się 2 lutego, uczestniczyła polska inteligencja Lwowa. Nagrobek Łozińskiego na Cmentarzu Łyczakowskim został ufundowany m. in. dzięki sprzedaży egzemplarzy jego powieści Czarny Matwij.

Księgi z parafii Bożego Ciała, w której zapisany został zgon Łozińskiego nie ma w zbiorach AGAD; wpis ten znajduje się natomiast w księdze przechowywanej w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie. W AGAD nazwisko to znajduje się w zachowanym indeksie do ksiąg zgonów (zm. 30 I 1861 r, zapisany w t. IV na s. 101).

Tam też znajduje się wpis dotyczący zmarłego 25 VIII 1903 r. brata Bronisława.

 

 

Image

Piotr Chmielowski

Fot. Wikipedia

Piotr Chmielowski

Historyk literatury, encyklopedysta, profesor uniwersytecki urodził się 9 II 1848 r. w Zawadyńcach w rodzinie posiadaczy ziemskich Ignacego i Marianny z d. Węglowskiej. Po przeprowadzce rodziny do Warszawy uczył się w I gimnazjum filologicznym (gimnazjum realne), następnie studiował filologię i filozofię w Szkole Głównej Warszawskiej (od 1870 r. Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim). Doktorat obronił w Lipsku w 1874 r. (praca Die organischen Bedingungen der Enstehung des Willens).

W tym samym roku, po powrocie do Warszawy ożenił się z Marią Józefą Trzcińską. Mieli siedmioro dzieci. W latach 1874-1898 pracował jako profesor języka polskiego w gimnazjum męskim J. Pankiewicza w Warszawie. Współpracował z wieloma czasopismami i wydawnictwami, m. in. „Przeglądem Tygodniowym”, „Biblioteką Warszawską”, „Pamiętnikiem Towarzystwa Literackiego im. A. Mickiewicza”, „Przeglądem Pedagogicznym”, „Biblioteką Arcydzieł Literatury Polskiej i Obcej”. Był również encyklopedystą, do 1914 r. członkiem komitetu redakcyjnego Encyklopedii Wychowawczej, która z przerwami ukazywała się do lat 20. XX w., a także wykładowcą Uniwersytetu Latającego w Warszawie.

W latach 1882-1897 był redaktorem „Ateneum”; zrezygnował, nie akceptując poglądów właściciela pisma odnośnie do kwestii niepodległości państwa polskiego. Sprawy narodowe były mu szczególnie bliskie; był więziony przez władze carskie w warszawskiej Cytadeli. W 1882 r. nie przyjął Katedry Literatury Polskiej na UW, nie chcąc zgodzić się na obowiązkowe wykłady w języku rosyjskim oraz brak w programie nauczania okresów odrodzenia i romantyzmu. Od 1890 r. był członkiem honorowym Towarzystwa Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu. Ze względu na chorobę płuc od 1898 r. mieszkał w Zakopanem. W 1903 r. w wrócił do Lwowa i został profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu Lwowskiego oraz kierownikiem Katedry Historii Literatury Polskiej tamże; zajmował się również pedagogiką, historią wychowania, historią filozofii oraz krytyką literacką; stworzył naukowe podstawy metod badawczych historii literatury. Szczególną uwagę poświęcił polskiej literaturze romantycznej i pozytywistycznej; zgromadził bogatą literaturę poświęconą Mickiewiczowi i opracował obszerną biografię poety (Adam Mickiewicz. Zarys biograficzno-literacki, 1886, 2 tomy). Podobną pracę poświęcił też Kraszewskiemu (Józef Ignacy Kraszewski. Zarys biograficzno-literacki, 1888). Rozwinął system nauczania opartego na samokształceniu. Był członkiem korespondentem, a od 1902 r. członkiem czynnym Akademii Umiejętności. Zajmował się także przekładem dzieł Goethego i Kanta oraz redagował wypisy historyczno-literackie Złota przędza poetów i prozaików polskich w 4 tomach (1884–1887). Ogłosił ponad 2100 prac i artykułów, m.in.: Utylitaryzm w literaturze (1872); Kobiety Mickiewicza, Słowackiego, Krasińskiego (1873); Dziesięć lat z dziejów wychowania w Polsce (1877); Rousseau. W stuletnią rocznicę jego śmierci (1878), Współcześni poeci polscy (1895), Zarys najnowszej literatury polskiej (1895), Metodyka historii literatury polskiej (1899).

Zmarł 22 IV 1904 r., we Lwowie, przy ul Gołębiej 12, w wieku 56 lat. Zapisany został do ksiąg parafii św. Mikołaja. Jego uroczysty pogrzeb odbył się dzień później Cmentarzu Łyczakowskim. Nagrobek Chmielowskiego wykonał polski rzeźbiarz Stanisław Kazimierz Wacław Ostrowski.

    

Image

Stanisław August Baczyński

Fot. Wikipedia

Zobacz też

Stanisław August Baczyński

Pisarz, krytyk literacki, publicysta (pseud. Adam Kersten, Akst), działacz niepodległościowy, wojskowy, ojciec poety Krzysztofa Kamila Baczyńskiego urodził się 5 V 1890 r. we Lwowie, przy ul. Krętej 3.

Ochrzczony został w parafii św. Andrzeja. Był synem krawca Zygmunta Baczyńskiego (ur. 5 V 1846 r. we Lwowie), który jako kilkunastoletni chłopak brał udział w powstaniu styczniowym. Matką Stanisława była Józefa z d. Kowalska. Po śmierci, 31 III 1846 r. Zygmunt Baczyński pochowany został w kwaterze powstańczej na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie.

W czasie I wojny światowej Stanisław Baczyński był członkiem Polskiej Organizacji Wojskowej; pełnił także służbę w Komendzie I Brygady Legionów. Od jesieni 1919 r. służył w wywiadzie (Oddział II Sztabu Generalnego WP), biorąc udział w tajnych operacjach. Jako komendant pociągu sanitarnego nr 15 był szefem ochrony podczas prowadzonych w październiku i listopadzie 1919 r. tajnych negocjacjach polsko-bolszewickich na stacji Mikaszewicze na zapleczu polskiego frontu na wschodnim Polesiu, w których ze strony bolszewików brał udział Julian Marchlewski, a wysłannikiem Józefa Piłsudskiego był kpt. Ignacy Boerner. Por. Stanisław Baczyński należał do grona najbardziej zaufanych oficerów wywiadu. W czasie III powstania śląskiego kierował działaniami podgrupy destrukcyjnej „Południe”, części Grupy Destrukcyjnej „Wawelberg” prowadzącej działania specjalne. W 1924 r. był oficerem rezerwy 32 pułku piechoty w Twierdzy Modlin (zweryfikowany w stopniu kapitana ze starszeństwem z dniem 1 VI 1919 r.). Odznaczony został m. in. Krzyżem Niepodległości z Mieczami, Krzyżem Walecznych, Złotym Krzyżem Zasługi, Krzyżem na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi.

W latach 1929-1930 wydawał w Warszawie miesięcznik literacki „Europa”. Publikował m.in. w czasopismach „Wiek XX” i „Lewy Tor”. Prace Baczyńskiego wydane w okresie międzywojennym to m. in.: Sztuka walcząca (1923), Literatura piękna polski porozbiorowej (1924), Losy romansu (1927), Prawo sądu (1930), Literatura w ZSRR (1932), Rzeczywistość i fikcja (1939). W latach 50. XX w. niektóre jego przedwojenne prace: Jakiej chcemy armji?, Wódz i naród oraz Kresy wschodnie: źródła i perspektywy sprawy rusińskiej w Galicji zostały objęte cenzurą i wycofane z polskich bibliotek.

Żoną Stanisława Baczyńskiego i matką Krzysztofa Kamila była Stefania z d. Zieleńczyk, pochodząca ze zasymilowanej rodziny warszawskich Żydów, która poznał jako studentkę we Lwowie.

Stanisław Baczyński zmarł 27 VII 1939 r. w Warszawie i pochowany został na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach. Syn dedykował mu wiersz Elegia, napisany w sierpniu 1939 r.

Ojcu
To odwaga - życie wzdycha tak ciężko
w pokoju opustoszałym z myśli
który każdy dzień czyściej
wygładza dla nich ze zmarszczek
(fr.).

 

 

 

Image

Stanisław Lem

Fot. Wojciech Zemek (1966)

Zobacz też

Stanisław Lem

Wreszcie – przedstawiciele tej szeroko pojętej dziedziny wiedzy jaka jest literatura, wywodzący się ze środowiska żydowskiego Kresów. Najwybitniejszy z nich to patron roku 2021 Stanisław Lem. Temu wybitnemu przedstawicielowi fantastyki naukowej, pisarzowi futurologowi poświęcona została odrębna prezentacja.

Stanisław Lem, pisarz, filozof, futurolog oraz krytyk, urodził się 12 IX 1921 r. we Lwowie, w dzielnicy II (Grodeckie), przy ul. Brajerowskiej 4.

Był jedynym dzieckiem laryngologa Samuela Lema (Lehm) i Sabiny Woller. Dzieciństwo i młodość spędził we Lwowie, gdzie uczęszczał do II Państwowego Gimnazjum im. Karola Szajnochy we Lwowie. W 1939 r. rozpoczął studia na Politechnice Lwowskiej, jednak przerwała je okupacja radziecka. Wejście do Lwowa Niemców przerwało rozpoczęte studia medyczne. W czasie wojny Lem pracował we Lwowie jako pomocnik mechanika i spawacz w firmie Rohstofferfassung.

Tragiczny los spotkał krewnych Lemów. Większość zginęła we Lwowie lub w obozie zagłady w Bełżcu. W lipcu 1945 r. w ramach akcji repatriacyjnej Lem wraz z całą rodziną wyjechał do Krakowa. Ojciec Lema podjął pracę w szpitalu, natomiast Stanisław kontynuował przerwane studia medyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim, których nie ukończył. Zadebiutował w 1951 r. powieścią „Astronauci”. W 1959 r. ukazał się zbiór opowiadań „Inwazja z Aldebarana”, zawierający m. in. nowele z cyklu „Opowieści o pilocie Pirxie”; dwa lata później – dwa dzieła fantastycznonaukowe „Solaris” i „Powrót z gwiazd”. W 1965 r. Lem ukończył „Cyberiadę”, a w 1966 r. ukazała się powieść autobiograficzna „Wysoki Zamek”, nawiązująca do czasów lwowskich. W 1968 r. Lem opublikował kolejną powieść, „Głos Pana”. Był wówczas jednym z liderów światowej literatury fantastycznonaukowej. W twórczości Lema formy beletrystyczne ustąpiły miejsca rozważaniom filozoficznym i eseistyce naukowej. W 1983 r. wyjechał wraz z rodziną do Berlina Zachodniego, a następnie do Wiednia, gdzie nawiązał współpracę z paryską „Kulturą pod pseudonimem „P. Znawca”. W 1987 r. ukazała się ostatnia powieść Lema „Fiasko”. W 1988 r. Lemowie powrócili do Polski i zamieszkali w Krakowie.

Książki Lema zostały przetłumaczone na 52 języki. Nazwiskiem pisarza nazwano planetoidę (3836).

Od połowy lat 70. XX w. Lem poważnie chorował. Zmarł 27 III 2006 r. w Krakowie, pochowany został n Cmentarzu Salwatorskim.

 

Image

Marian Hemar (przed 1939)

Image

Włada Majewska i Marian Hemar w studiu RWE (lata 60. XX w.)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Do posłuchania

Marian Hemar

Z Lemem spokrewniony był Marian Hemar (właściwie: Marian Hescheles), ps. „Jan Mariański”, „Marian Wallenrod”, „Harryman”, polski poeta, satyryk, tłumacz poezji, autor tekstów piosenek urodził się 6 IV 1901 r. we Lwowie, w rodzinie żydowskiej jako syn Ignacego (Izaka Mendla) i Berty (Basche) z d. Lem. Marian Hemar i Stanisław Lem byli ciotecznymi braćmi (matka Hemara i ojciec Lema byli rodzeństwem).

Hemar studiował medycynę i filozofię na Uniwersytecie Lwowskim. W 1925 r. przeprowadził się do Warszawy. Rok później, przebywając we Lwowie przy ul. Jagiellońskiej 11, podjął nieudaną próbę samobójczą (strzelił do siebie z rewolweru). W Warszawie pracował wraz z Julianem Tuwimem w kabarecie literackim „Qiu pro Quo”, „Banda” i „Cyruliku Warszawskim”. Był autorem i współautorem wielu skeczy i dowcipów i szopek politycznych. Jego dorobek literacki to ponad 3000 niezwykle popularnych piosenek, do których sam komponował muzykę, setki wierszy, kilkanaście sztuk i słuchowisk radiowych. Marian Hemar był autorem m. in. takie przebojów, jak: Czy pani Marta jest grzechu warta, Kiedy znów zakwitną białe bzy, Nikt, tylko ty, Ten wąsik czy Upić się warto.

W 1936 r. Hemar przyjął chrzest w wyznaniu ewangelicko-reformowanym w Wilnie i został wykreślony z ewidencji gminy wyznaniowej żydowskiej we Lwowie. Po zakończeniu II wojny światowej, na której frontach walczył, pozostał w Londynie. Prowadził tam teatrzyk polski w klubie emigrantów polskich. Zmarł 11 II 1972 r. w Dorking w Anglii.

W 1994 r. Włada Majewska – artystka Wesołej Lwowskiej Fali (i Henryk Wogelfänger „Tońcio”), współpracująca z Hemarem w Londynie przekazała Polskiemu Radiu londyńskie archiwa RWE z dźwiękowym zapisem twórczości Mariana Hemara, zachowane dzięki jej staraniom.

Akt urodzenia Mariana Hemara znajduje się w AGAD w księdze metrykalnej gminy wyznaniowej Lwów, z 1901 r. Tam też adnotacja o zmianie wyznania i nazwiska.

 

Image

Henryk Hescheles, redaktor naczelny lwowskiej gazety żydowskiej „Chwila” (1926)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Henryk Ignacy Hescheles

Henryk Ignacy Hescheles, pseud. liter. „Jerzy Zglicz”, „Henryk Trejwart”, dziennikarz, pisarz, tłumacz, krytyk literacki i teatralny, członek Rady Miasta Lwowa w II Rzeczypospolitej, urodził się 5 XII 1886 r. we Lwowie.

Był synem Gusty Hescheles, zamieszkałej przy ul. Kazimierzowskiej 3 we Lwowie. W 1907 r. ukończył IV Państwowe Gimnazjum im. Jana Długosza we Lwowie, a następnie prawo na Uniwersytecie w Wiedniu. Działał w polskiej organizacji patriotycznej Promieniści. Po wybuchu I wojny światowej służył w Legionach Polskich, a następnie w armii austriackiej. 10 III 1919 r. założył we Lwowie polskojęzyczny dziennik „Chwila” o charakterze narodowo-syjonistycznym. W latach 1931-1939 był jego redaktorem naczelnym. Redakcja mieściła się przy ul. Podwalnej 3. Publikował krytyki literackie, recenzje, satyry a także nowele. Był członkiem Rady Nadzorczej Miejskiego Muzeum Przemysłu Artystycznego, wiceprezesem Syndykatu dziennikarzy Lwowskich, prezesem Żydowskiego Towarzystwa Emigracyjnego Jeas, a od 1935 r. członkiem rady nadzorczej Spółki Akcyjnej Handlowo-Przemysłowej M. Weinreb – S-ka. Od 1927 r. był radnym miasta Lwowa.

Po agresji ZSRR na Polskę, przedostał się do Rumunii. Wrócił jednak, aby odnaleźć żonę i córkę. Po ataku Niemiec na ZSRR został zamordowany 1 VII 1941 r. przez Niemców na podwórzu więzienia Brygidki przy ul. Kazimierzowskiej, w czasie tzw. pogromu więziennego. Spokrewniony z Marianem Hemarem (właśc. Hescheles).

 

Image

Bruno Schulz

Autoportret w bluzie zapiętej pod szyję (ok. 1933)

Muzeum Literatury w Warszawie

Zobacz też

Bruno Schulz

Z Drohobycza pochodził autor Sklepów Cynamonowych, prozaik, grafik, rysownik Bruno Schulz, którego prace przetłumaczono na ponad 30 języków. Jest on współcześnie jednym z najbardziej cenionych pisarzy polskich. Urodził się 12 VII 1892 r. jako najmłodsze dziecko Jakuba Schulza, kupca i Hendel Kuhmärker, córki właścicieli realności.

Rodzice, wg zapiski w księdze zawarli związek małżeński dopiero po narodzinach Brunona, 8 X 1892 r. Rodzina Schulza uchodziła za zasymilowaną; nie kultywowano w niej tradycji żydowskich i mówiono po polsku. We wspomnianym wyżej cyklu powieści Sklepy cynamonowe można odnaleźć dom rodzinny Schulzów (już nieistniejący), mieszczący się przy Rynku pod nr 10, gdzie Jakub prowadził sklep towarów tekstylnych (został spalony przez Rosjan w 1915 r., już po jego sprzedaży przez Schulzów). Schulz ukończył gimnazjum im. Franciszka Józefa (później Króla Władysława Jagiełły), jako jeden z najlepszych uczniów i rozpoczął studia na Wydziale Budownictwa Lądowego Politechniki Lwowskiej (architektura), które przerwała ciężka choroba, a następnie wybuch I wojny światowej.

Aby pomóc rodzinie, po śmierci ojca Bruno Schulz próbował malować portrety na zamówienie, jednak bez większego powodzenia. Nie zarobił też na tece grafik Xsiega bałwochwalcza wykonanych w l. 1920-1922. W 1922 r. zaprezentował swe prace na dwóch wystawach zbiorowych: w „Zachęcie” w Warszawie i w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych we Lwowie. Jego życie codzienne niewiele się jednak zmieniło. Został nauczycielem kontraktowym w gimnazjum, w którym niegdyś się uczył. Dorabiał również nauczaniem w innych szkołach. W gimnazjum pracował do 1941 r. Ciężar utrzymania rodziny, który spadł na pisarza (śmierć zamożnego brata, wdowieństwo siostry, w której domu przy ul. Bednarskiej mieszkał), jeszcze mocniej związał go z prowincjonalnym Drohobyczem. W 1930 r. w pracowni Witkacego w Zakopanem poznał Deborę Vogel. To właśnie z poetyckich listów do niej wywodzi się twórczość literacka Schulza. Opracowane za namową Debory w formie opowiadań Sklepy cynamonowe (tu m. in. Ulica Krokodyli), wydane zostały w 1933 r. dzięki pomocy Zofii Nałkowskiej. Pozostała twórczość literacka i plastycznej Schulza obejmuje tom opowiadań Sanatorium pod Klepsydrą (1938), nieliczne eseje i recenzje oraz epistolografię, kilkaset rysunków: portretów, scen erotycznych lub rodzajowych, ilustracji do książek, ekslibrisów itd.; ponadto ww. cykl grafik. Znaczna jej część przepadła w następstwie zagłady żydowskiej społeczności Drohobycza.

W 1936 r. Bruno Schulz wystąpił z drohobyckiej gminy żydowskiej i uzyskał status osoby bez wyznania. Zrobił to, by poślubić Józefinę Szelińską, Żydówkę, która przeszła na katolicyzm (ur. 5 I 1905 r. w Brzeżanach, córka adwokata Zygmunta Schrenzla i Hencie z d. Pilpel).

Narzeczeństwo zostało zerwane rok później, a Schulz już do końca życia nie związał się z nikim formalnie.

Po wkroczeniu Niemców do Drohobycza latem 1941 r., i utworzeniu getta Schulzem „zaopiekował się” gestapowiec Feliks Landau, dla którego Schulz wykonywał liczne prace plastyczne (m. in. malowidła ścienne odnalezione w 2001 r. i wywiezione nielegalnie do muzeum Yad Vashem w Jerozolimie). Przyjaciele Schulza w Warszawie starali się bezskutecznie wydostać go z getta. Schulz został zastrzelony na ulicy Drohobycza 19 XI 1942 r. który przeszedł do historii drohobyckiego getta jako „czarny czwartek”, przez innego funkcjonariusza gestapo Karla Guenthera, rywalizującego z protektorem Schulza. Schulz zginął niedaleko swego pierwszego domu rodzinnego przy drohobyckim Rynku i został przypuszczalnie pochowany przez przyjaciół na cmentarzu żydowskim, dziś już nieistniejącym.

 

Image

Julian Stryjkowski, fotografia portretowa (1945-1950)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Julian Stryjkowski

W Stryju, 27 IV 1905 r. urodził się Julian Stryjkowski, właściwie Peisach Jakub Stark, prozaik, autor opowiadań, filolog, dramaturg i dziennikarz. Wywodził się z ortodoksyjnej rodziny żydowskiej; był synem nauczyciela w chederze (mełameda) Herscha Rosenbauma i jego rytualnej żony Chany z d. Stark z Manasterca. Niektóre opracowania podają że ojcem Peisacha był Cwi Rosenman, jednak przeczy temu zapis w księdze.

Uczęszczał do polskiej szkoły czteroklasowej, a następnie do gimnazjum w Stryju, w którym zdał maturę. W 1924 r. rozpoczął studia polonistyczne na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, uzyskując w 1932 r. stopień doktora. W czasie swojego pobytu we Lwowie Stryjkowski nawiązał kontakty z ruchem syjonistycznym, następnie z komunistyczną lewicą (więziony w l. 1935–36). Po zwolnieniu z więzienia przeniósł się do Warszawy, gdzie ukrywając się przed policją znalazł pracę w księgarni. Tuż po wybuchu wojny Stryjkowski opuścił Warszawę i udał się do ponownie do Lwowa, gdzie był świadkiem wejścia wojsk sowieckich (co opisał w powieści Wielki strach). Po rozpoczęciu ofensywy niemieckiej na ZSRR w 1941 r. uciekł w głąb Rosji, gdzie bezskutecznie próbował zaciągnąć się do armii gen. Andersa. Do 1946 r. przebywał w Moskwie (od 1943 r. w redakcji tygodnika Związku Patriotów Polskich „Wolna Polska”). W 1946 r. wrócił do kraju i od tego roku podpisywał się jako Julian Stryjkowski. Był członkiem PPS a następnie PZPR, z której wystąpił w 1966 r. na znak protestu przeciwko usunięciu z niej Leszka Kołakowskiego. Autor m. in. powieści: Głosy w ciemności (1956), Austeria (1966, ekranizacja 1982, reż. J. Kawalerowicz) (1966), Sen Azrila (1975), Echo (1988); Król Dawid żyje! (1984), opowieść-moralitet o podłożu autobiograficznym Milczenie (1993); napisał ponadto powieść Bieg do Fragalà (1952 r. - nagroda państwowa I stopnia), której akcja toczy się we włoskiej wsi walczącej o podział ziemi obszarniczej (po jej wydaniu Stryjkowskiego wydalono z Włoch).

Na przełomie lat 40 i 50. XX w. Stryjkowski był także korespondentem PAP w Rzymie; współredaktorem „Twórczości” (1954-1978); sygnatariuszem „Listu 59” (1975). W 1993 r. otrzymał nagrodę Pen Clubu im. Jana Parandowskiego (który nota bene także pochodził z Kresów, urodził się w 1895 r. we Lwowie, a ochrzczony został w Cerkwii Wołoskiej jako dziecko nieznanego ojca; wg ustaleń badaczy jego ojciec Jan Bartoszewski był duchownym greckokatolickim wysokiej rangi – zob. G. Pawlak, Nieznane fakty z biografii Jana Parandowskiego, „Pamiętnik Literacki”, 2018; W AGAD znajduje się akt zgonu matki Jana, Julii Parandowskiej z ksiąg parafii Św. Elżbiety, zm. w wieku 66 lat 14 X 1925 r.).

Wracając do Stryjkowskiego – pisarz zmarł 8 VIII 1996 r w Warszawie, gdzie został pochowany na cmentarzu żydowskim, przy ul. Okopowej.

 

Image

Leon Jakub Pasternak (po 1945)

Fot. Lubimyczytac.pl

Leon Jakub Pasternak

Poeta i satyryk Leon Jakub Pasternak urodził się 12 VII 1909 r. we Lwowie w rodzinie Józefa i Róży Hirschhorn.

Wcześnie został działaczem Komunistycznej Partii Polski. Był współzałożycielem pisma „Lewar” (Lewica Artystyczna). Poetycko debiutował w 1929 r. wierszem Pieśń ściętych drzew. Od tej daty liczy się jego przyjaźń z poetami - Stanisławem Jerzym Lecem i Janem Śpiewakiem. Satyryczne wiersze Pasternaka publikowały czasopisma – warszawskie „Szpilki” i lwowski „Chochoł”. W tym ostatnim w 1938 r. ukazał się wiersz Pieśń o hańbieniu rasy, w zamierzeniu autora komentarz do narastającego w Polsce antysemityzmu, przez krytykę uznany za obraźliwy dla Polaków, za co autor trafił do więzienia. Od 1931 r. mieszkał w Warszawie, pracował jako bileter w kinie. Kilkakrotnie skazywany na więzienie za działalność polityczną, do wybuchu wojny odsiadywał wyrok w Berezie Kartuskiej. Po 17 IX 1939 r. uciekł z obozu do Lwowa. Dał się poznać jako zwolennik przystąpienia Zachodniej Ukrainy do Ukrainy Radzieckiej, a we wrześniu 1940 r. wstąpił Do Związku Radzieckich Pisarzy Ukrainy. W opublikowanym 1 I 1940 r. Wierszu Noworocznym agresję rosyjską na Polskę nazwał „dniem wyzwolenia”. Na wiadomość o formowaniu się polskiego wojska w 1943 r. Pasternak zgłosił się do Pierwszej Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki. Początkowo był zatrudniony w komisji poborowej, następnie powierzono mu kierownictwo artystyczne tworzącego się Teatru Wojska Polskiego, w którym występowała jego żona Ryszarda Hanin (Szarlota Hahn). Dla wojska napisał około 300 piosenek, z których najsłynniejszą była powstała w obozie wojskowym w Sielcach Oka. Po wojnie znalazł się w Łodzi, był redaktorem naczelnym w redakcji „Szpilek”. Od 1948 r. mieszkał w Warszawie i utrzymywał się z pisarstwa. Po wojnie wydał przeszło 25 książek, w tym Piosenki żołnierskie, wspomnienia W marszu i na biwaku, wybór satyr Figa z makiem z Pasternakiem. Za najlepsze uważane są jego ostatnie wiersze wydane w tomach Mimo Wszystko i Pamięć. Leon Pasternak zmarł 14 X 1969 r. i został pochowany na Wojskowych Powązkach w Warszawie. Jego twórczość artystyczna obecnie jest prawie całkiem zapomniana.

 

Image

Stanisław Jerzy Lec (1930-1966)

Zobacz też

Stanisław Jerzy Lec

Stanisław Jerzy Lec (Stanisław Jerzy de Tusch-Letz), pseud. literacki „Stach”, urodzony 6 III 1909 r. we Lwowie to poeta, satyryk i aforysta.

Pochodził z uszlachconej rodziny, która jak się przyjmuje już w XIX w. otrzymała od cesarza tytuł barona za zasługi oddane monarchii austro-węgierskiej. Jednak w księdze metrykalnej z 1909 r. Letz zapisany został jako syn Benjamina Eleazara Letza kasjera we Lwowie i poślubionej w 1898 r. Adeli z d. Safrin, córki właściciela dóbr w Czerniowcach.

Uczęszczał do szkół niemieckich we Lwowie i Wiedniu (tam schroniła się rodzina podczas I wojny światowej). W 1927 r. zaczął studiować literaturę i język polski, a następnie prawo na Uniwersytecie Lwowskim. Studia prawnicze ukończył w 1933 r. Po dojściu Hitlera do władzy Lec zrezygnował z arystokratycznego tytułu: baron de Tusch, jednak do zaprezentowanego wpisu metrykalnego dołączona została adnotacja USC z 1956 r., że decyzją Ministerstwa Spraw Wewnętrznych nazwisko zmienia się na: de Tusch Lec, a więc musiały zostać dostarczone dokumenty, poświadczające dawne brzmienie i zapis nazwiska, które w członie Letz zostało spolszczone. Po koniec lat 20. XX w. Lec debiutował wierszem Wiosna w krakowskim piśmie „Ilustrowany Kurier Codzienny”. Jak wielu z jego pokolenia Lec związany był przed wojną z lewicą komunistyczną i prasą lewicową. W latach 1939-1941 przebywał we Lwowie, gdzie wstąpił do Związku Radzieckich Pisarzy Ukrainy. Publikował m. in. w „Czerwonym Sztandarze” teksty do propagandowych rysunków satyrycznych. Po zajęciu Lwowa przez Niemców w 1941 r. Lec, jako Żyd, został osadzony w obozie pracy w Tarnopolu. Przed nieuchronną śmiercią uchroniła go ucieczka. Po przybyciu do Warszawy zgłosił się do konspiracyjnych władz komunistycznych. W Ludowym Wojsku Polskim otrzymał stopień majora. Po wojnie był attaché prasowym w Wiedniu w latach 1946-1950. Później na dwa lata wyemigrował do Izraela. Mimo powrotu do kraju w 1952 r. twórczość Leca była objęta cenzura do 1956 r. Publikował między innymi na łamach tygodnika „Świat”. Lec był wyjątkowo celnym komentatorem współczesnych mu zjawisk społecznych i politycznych (które pozostają aktualne do dziś). Nawiązując do formuły starożytnych sentencji, posługiwał się ostrym dowcipem, kalamburem czy grą słów lub skrótem myślowym. Jego najbardziej znane zbiory utworów to: tomy aforyzmów Myśli nieuczesane (1957) i Myśli nieuczesane nowe (1964), przetłumaczone na kilkanaście języków.

Lec zmarł w Warszawie (7 V 1966 r.); został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach. Na płycie nagrobnej wyryto jego aforyzm: Niełatwo jest żyć po śmierci. Czasem trzeba na to stracić całe życie.

 

Image

Artur Sandauer

Erna Rosenstein: portret A. Sandauera (lata 50. XX w.)

Artur Sandauer

Eseista, tłumacz, krytyk literacki pochodzenia żydowskiego, Artur Sandauer urodził się 14 XII 1913 r. w Samborze, jako syn urzędnika kasy chorych Abrahama Salomona Sandauera i pochodzącej z rodziny kupieckiej Beili Ryfki z d. Welher.

Ukończył studia w zakresie filologii klasycznej na Uniwersytecie Lwowskim, a w latach 1939-1941 był nauczycielem w Samborze. Podczas okupacji niemieckiej uwięziony został w getcie, z którego uciekł w 1943 r. Od 1944 r. był żołnierzem LWP oraz korespondentem wojennym Dziennika „Pancerni”, zdemobilizowanym w 1945 r. Po zakończeniu wojny przebywał w Paryżu. Po powrocie do Warszawy w latach 1948-49 współredagował tygodnik „Odrodzenie”; od 1974 r. był profesorem literatury Uniwersytetu Warszawskiego.

W akcie urodzenia Sandauera widnieje urzędowa notatka o zawarciu w Warszawie-Wilanów, 16 VI 1958 r. małżeństwa z Erną Rosenstein (ur. 9 VIII 1913 r. w Krakowie, a nie we Lwowie jak podają niektóre opracowania), malarką surrealistyczną i poetką.

Przeciwnik socrealizmu, otrzymał zakaz publikowania do końca okresu stalinowskiego (publikował więc jako jeden z pierwszych w Kulturze Paryskiej). Jako badacz literatury, zwłaszcza poezji polskiej XX w. (Poeci trzech pokoleń) głosił hasła odnowy współczesnej literatury polskiej, m. in. poprzez obronę twórczości Witolda Gombrowicza i walkę o pamięć i uznanie dla dzieł Brunona Schulza. Wybrane prace Sandauera to: Moje odchylenia, pamflety Bez taryfy ulgowej (zwrot ten wszedł do języka potocznego), opowiadania Śmierć liberała, prace z zakresu religioznawstwa (Bóg, Szatan, Mesjasz i...); prace o charakterze autobiograficznym: Zapiski z martwego miasta, O sytuacji pisarza polskiego pochodzenia żydowskiego w XX wieku, Pisma zebrane; wspomnienia Byłem; także przekłady utworów pisarzy starożytnych i rosyjskich.

Sandauer, mający żydowskie korzenie, wprowadził do języka polskiego termin allosemityzm, oznaczający postrzeganie Żyda jako kogoś innego, egzotycznego.

W 1964 r. był jednym z sygnatariuszy tzw. listu 34 skierowanego do Prezesa Rady Ministrów przeciwko zaostrzaniu cenzury. Dołączył także do apelu 64, choć po wprowadzeniu stanu wojennego przyjął członkostwo w Narodowej Radzie Kultury.

Zmarł 15 VII 1989 r. w Warszawie i pochowany został na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

 

Image

Soma Morgenstern, fot. Otto E. Nelson (b.d.)

Leo Baeck Institute – New York | Berlin; Soma Morgenstern Collection, AR 6350

Salomon Morgenstern

Kilka słów o Salomonie „Somie” Morgensternie, urodzonym 3 V 1890 r. w Budzanowie, pisarzu pochodzenia żydowskiego, którego ojciec Abraham był kramarzem a matka Sara z d. Schwarz – córką właścicieli realności.

Rodzina Morgensternów sprzyjała chasydyzmowi, dlatego religia odegrała znaczącą rolę w dzieciństwie Somy. Po ukończeniu szkoły podstawowej Morgenstern kształcił się w gimnazjum w Tarnopolu, a następnie (1912) wyjechał na studia prawnicze do Wiednia, które przerwał wybuch I wojny światowej i służba wojskowa. Studia ukończył w latach 20. XX w. Następnie pracował m. in. jako korespondent wiedeński dla „Frankfurter Zeitung”, nawiązując kontakty z elitą intelektualną Wiednia. W 1938 r., w czasie Anschlussu uciekł z Wiednia przez Francję do USA. W 1941 r. osiadł w Nowym Jorku, gdzie mieszkał do śmierci w 1976 r. Pisał w języku niemieckim, a do najbardziej znanych jego dzieł należy trylogia powieściowa Funken im Abgrund (Iskry w otchłani), której pierwszy tom ukazał się w Niemczech w 1935 r. Morgenstern opowiedział w niej historię młodego, zasymilowanego wiedeńskiego Żyda Alfreda Mohylewskiego, który powraca do wschodniej Galicji, ojczyzny swojego ojca, który zginął w I wojnie światowej. Napisał też (wydane pośmiertnie) biograficzne wspomnienia o swoim przyjacielu Joseph’ie Roth - Joseph Roths Flucht und Ende: Erinnerungen - innym wybitnym pisarzu, ur. 2 XI 1894 r. w Brodach – (księgi z Brodów się nie zachowały) autorze m. in. Marszu Radetzky’ego. W 1951 r. Morgenstern otrzymał Narodową Nagrodę Książki Żydowskiej, przyznawaną przez Żydowską Radę Książki w Nowym Jorku za Testament zaginionego syna.

 

Image

Willa „Skiz”

Rysunek Stanisława Janowskiego, 1910 r., źródło „Świat”, 1910, nr 17, s. 12

Zobacz też
Image

Lwów, ul. Ossolińskich (przed 1939)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Image

Kościół św. Mikołaja we Lwowie (przed 1939)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Image

Grób Marii Konopnickiej z popiersiem poetki odtworzonym wg przedwojennego projektu Luny Drexlerówny, Cmentarz Łyczakowski

Fot. ze zbiorów prywatnych

Image

Grób Seweryna Goszczyńskiego, 1876, Cmentarz Łyczakowski

Fot. ze zbiorów prywatnych

Image

Pomnik Aleksandra hr. Fredry we Lwowie wykonany przez Leonarda Marconiego (1897) – obecnie na Rynku we Wrocławiu

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Image

Grób Gabrieli Zapolskiej z wyrytymi tytułami jej utworów, Cmentarz Łyczakowski

Fot. ze zbiorów prywatnych

Image

Sambor. Szkoła powszechna im. Władysława Jagiełły (1918-1939)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Image

Grób Walerego Łozińskiego na Cmentarzu Łyczakowskim (przed 1939)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Image

Tarnopol. Gimnazjum (1918-1939)

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Image

Bursztyn na rysunku Karola Auera (1837)

Fot. Wikipedia

Image

Budzanów (1920-1935)

Fot. za fotopolska.eu

Image

Grób Piotra Chmielowskiego, Cmentarz Łyczakowski

Fot. ze zbiorów prywatnych

Grób Euzebiusza Słowackiego na wileńskiej Rossie

Grób Euzebiusza Słowackiego na wileńskiej Rossie

Fot. Wikipedia

Pomnik Kornela Ujejskiego, autorstwa Antoniego Popiela

Pomnik Kornela Ujejskiego, autorstwa Antoniego Popiela

Fot. Wikipedia

Koziołek Matołek

Koziołek Matołek

Fot. Muzeum Kornela Makuszyńskiego | Tatry