{"id":836,"date":"2015-01-02T02:54:33","date_gmt":"2015-01-02T01:54:33","guid":{"rendered":"http:\/\/agad.gov.pl\/?page_id=836"},"modified":"2016-05-22T11:40:27","modified_gmt":"2016-05-22T09:40:27","slug":"akta-rodzin-i-osob-prywatnych-oraz-ich-posiadlosci","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/agad.gov.pl\/?page_id=836","title":{"rendered":"Akta rodzin i os\u00f3b prywatnych oraz ich posiad\u0142o\u015bci"},"content":{"rendered":"\n

<\/p>\n

\n

Akta rodzin i os\u00f3b prywatnych oraz ich posiad\u0142o\u015bci <\/h1>\n<\/p>\n

\n\u00a0 Oddzia\u0142 III AGAD<\/abbr>, gromadz\u0105cy akta rodzin i os\u00f3b prywatnych oraz ich posiad\u0142o\u015bci, zosta\u0142 powo\u0142any do \u017cycia po drugiej wojnie \u015bwiatowej jako odpowied\u017a na g\u0142\u0119bokie zmiany ustrojowe, kt\u00f3re dotkn\u0119\u0142y w owym czasie Polsk\u0119. W wyniku realizacji dekret\u00f3w PKWN<\/abbr> o nacjonalizacji przemys\u0142u a przede wszystkim o reformie rolnej dotychczasowi w\u0142a\u015bciciele pozbawieni zostali swej w\u0142asno\u015bci, w tym tak\u017ce zbior\u00f3w muzealnych, bibliotecznych i archiwalnych. Jedyn\u0105 szans\u0105 na ratunek dla nich, by\u0142o przej\u0119cie przez odpowiednie instytucje pa\u0144stwowe. <\/p>\n

\u00a0 W wyniku przeprowadzonej akcji zabezpieczaj\u0105cej AGAD<\/abbr> sta\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bcicielem archiw\u00f3w kilku najwi\u0119kszych polskich rodzin ziemia\u0144skich (Branickich, Potockich, Prze\u017adzieckich, Radziwi\u0142\u0142\u00f3w, Zamoyskich) oraz kilkudziesi\u0119ciu mniejszych, lecz tak\u017ce niezwykle interesuj\u0105cych (Ostrowskich, Pi\u0142sudskich). Cz\u0119\u015b\u0107 swoich zbior\u00f3w archiwalnych przekaza\u0142y do Archiwum Biblioteka Narodowa w Warszawie<\/a> i tutejsze Muzeum Narodowe<\/a>. W okresie p\u00f3\u017aniejszym zas\u00f3b Oddzia\u0142u III powi\u0119ksza\u0142 si\u0119 stosunkowo nieznacznie poprzez dary, depozyty i zakupy. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich wchodzi w sk\u0142ad zbioru Nabytki Oddzia\u0142u III, niekt\u00f3re w\u0142\u0105czono do istniej\u0105cych zespo\u0142\u00f3w, a z niekt\u00f3rych utworzono odr\u0119bne zespo\u0142y archiwalne. <\/p>\n

\u00a0 W chwili obecnej przechowujemy w Oddziale III akta zajmuj\u0105ce ponad 1000 metr\u00f3w bie\u017c\u0105cych p\u00f3\u0142ek archiwalnych, podzielone na powy\u017cej 100 000 jednostek archiwalnych<\/p>\n

\u00a0 Do najwi\u0119kszych zespo\u0142\u00f3w przechowywanych w Oddziale zaliczaj\u0105 si\u0119 zbiory Branickich i Potockich z Wilanowa, podzielone na kilka zespo\u0142\u00f3w, z kt\u00f3rych wymieni\u0107 nale\u017cy Archiwum Publiczne Potockich, Archiwum Potockich z Radzynia, Archiwum Gospodarcze Wilanowskie, Archiwum Roskie, Zbi\u00f3r Anny Branickiej i kilka innych, ponadto Archiwum Prze\u017adzieckich i Archiwum Tyzenhauz\u00f3w, Archiwum Radziwi\u0142\u0142\u00f3w tzw. Warszawskie, Archiwum Radziwi\u0142\u0142\u00f3w z Nieborowa, Archiwum Zamoyskich; z kolekcji przechowywanych tak\u017ce w Oddziale III wspomnie\u0107 nale\u017cy o Zbiorze z Muzeum Narodowego, Variach Archiwalnych z Biblioteki Narodowej, Variach Archiwalnych z Biblioteki Za\u0142uskich, Zbiorze Aleksandra Czo\u0142owskiego, Micha\u0142a Marczaka, Wojciecha Wiel\u0105dka i innych. (Zobacz Spis Zespo\u0142\u00f3w AGAD<\/a>). <\/p>\n

\u00a0 Archiwa prywatne w Polsce zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 w okresie rozwini\u0119tego \u015bredniowiecza w zwi\u0105zku z konieczno\u015bci\u0105 przechowywania dokument\u00f3w potwierdzaj\u0105cych prawa w\u0142asno\u015bci do d\u00f3br nieruchomych. Z tego wzgl\u0119du w pierwszym okresie archiwa te gromadzi\u0142y g\u0142\u00f3wnie dokumenty o charakterze maj\u0105tkowo-prawnym, g\u0142\u00f3wnie przywileje monarsze, akty kupna sprzeda\u017cy, akty dzielcze, cesje itp. Stopniowo coraz wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dokumentacji aktowej zacz\u0119\u0142y stanowi\u0107 akta s\u0105dowe, g\u0142\u00f3wnie licznych proces\u00f3w toczonych o dobra i ich granice. A\u017c do wieku XVI akta osobiste (korespondencja, pami\u0119tniki, inne teksty o charakterze literackim czy silva), publika oraz akta gospodarcze stanowi\u0142y stosunkowo niewielk\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 archiwum prywatnego. Wraz z rozpowszechnianiem si\u0119 znajomo\u015bci pisma coraz powszechniejsze sta\u0142o si\u0119 dokumentowanie ju\u017c nie tylko wa\u017cnych czynno\u015bci prawnych, lecz tak\u017ce codziennej dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej, rozw\u00f3j demokracji szlacheckiej powodowa\u0142 z kolei wzrost zainteresowa\u0144 polityk\u0105 znacznej cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa szlacheckiego, a procesy s\u0105dowe sta\u0142y si\u0119 codzienno\u015bci\u0105. Wszystko to spowodowa\u0142o, \u017ce w wieku XVII i XVIII najwa\u017cniejsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 przeci\u0119tnego archiwum prywatnego sta\u0142y si\u0119 akta s\u0105dowe, nast\u0119pnie akta gospodarcze (inwentarze d\u00f3br, rejestry czynsz\u00f3w, rachunki ekonomiczne, spisy poddanych i inne). Wzros\u0142a ilo\u015b\u0107 akt osobistych, a g\u0142\u00f3wnie korespondencji. Licz\u0105c\u0105 si\u0119 pozycj\u0119 stanowi\u0107 zacz\u0119\u0142y publica, czy to w postaci kopii, czy orygina\u0142\u00f3w. Nale\u017cy oczywi\u015bcie pami\u0119ta\u0107, \u017ce zupe\u0142nie inaczej wygl\u0105da\u0142o archiwum drobnego szlachcica, gdzie nadal przewa\u017ca\u0142y akta maj\u0105tkowo-prawne, z procesowymi na czele, inaczej szlachcica \u015bredniozamo\u017cnego, gdzie pojawia\u0142y si\u0119 w wi\u0119kszej ilo\u015bci akta gospodarcze i publiczne, a inaczej jeszcze archiwum magnackie, w kt\u00f3rym ilo\u015b\u0107 dokumentacji archiwalnej ka\u017cdego typu wzrasta\u0142a niepomiernie. Nale\u017cy tu zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na fakt, \u017ce w okresie Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w wiele najwa\u017cniejszych nawet urz\u0119d\u00f3w nie posiada\u0142o w\u0142asnego archiwum (\u0142\u0105cznie z sejmem (!) i urz\u0119dem hetma\u0144skim). W tej sytuacji wiele dokument\u00f3w mia\u0142o szans\u0119 zachowa\u0107 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie w archiwach os\u00f3b pe\u0142ni\u0105cych odpowiedzialne funkcje publiczne. W wieku XIX i XX akta gospodarcze stanowi\u0105 ju\u017c zdecydowanie najwi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wi\u0119kszo\u015bci archiw\u00f3w prywatnych, zmniejsza si\u0119 w tym czasie, ze zrozumia\u0142ych wzgl\u0119d\u00f3w, ilo\u015b\u0107 akt o charakterze publicznym. W okresie po upadku powstania styczniowego pojawia si\u0119 specyficzna odmiana archiwum szlacheckiego, zwi\u0105zana z tymi osobami lub rodzinami, kt\u00f3re po zmianach gospodarczych i spo\u0142ecznych zwi\u0105zanych z uw\u0142aszczeniem i represjach popowstaniowych uleg\u0142y deklasacji, a szans\u0119 na awans spo\u0142eczny dojrza\u0142y w podj\u0119ciu zaj\u0119\u0107 inteligenckich (prawnicy, lekarze, in\u017cynierowie itp.). W ich archiwach licz\u0105c\u0105 si\u0119 pozycj\u0119 stanowi\u0105 akta zwi\u0105zane z kszta\u0142ceniem, a przede wszystkim z ich dzia\u0142alno\u015bci\u0105 zawodow\u0105. Archiwa te nie s\u0105 przewa\u017cnie zbyt obszerne, lecz niezwykle interesuj\u0105ce, poprzez ukazanie na indywidualnych przyk\u0142adach g\u0142\u0119bokich zmian spo\u0142ecznych, jakich \u015bwiadkiem by\u0142 prze\u0142om wiek\u00f3w XIX i XX. W AGAD<\/abbr> przyk\u0142adem takiego archiwum jest spu\u015bcizna po Paw\u0142owskich herbu Jastrz\u0119biec. <\/p>\n

\u00a0 Skomplikowane i tragiczne cz\u0119sto losy polskich archiw\u00f3w publicznych spowodowa\u0142y zniszczenie znacznej cz\u0119\u015bci ich dokumentacji i zn\u00f3w rola archiw\u00f3w prywatnych, w kt\u00f3rych przechowywano wiele dokument\u00f3w pa\u0144stwowych, czy to w postaci kopii, czy orygina\u0142\u00f3w (czasami zaw\u0142aszczanych wbrew prawu) wzrasta tu niepomiernie. Specyfika historii Polski spowodowa\u0142a, \u017ce znaczna cz\u0119\u015b\u0107 archiw\u00f3w dawnej Rzeczypospolitej znalaz\u0142a si\u0119 poza granicami naszego kraju i dlatego mo\u017cliwo\u015b\u0107 korzystania z archiw\u00f3w rodzin, kt\u00f3re dobra i siedziby mia\u0142y poza dzisiejszymi granicami Polski, ma ogromne znaczenie dla nauki polskiej. <\/p>\n

\u00a0 Wspomnie\u0107 tu nale\u017cy tak\u017ce fakt gromadzenia przez wiele os\u00f3b prywatnych w wieku XIX i XX pami\u0105tek historycznych nie tylko w postaci muzeali\u00f3w, lecz tak\u017ce archiwali\u00f3w. W ten spos\u00f3b w r\u0119ce prywatnych kolekcjoner\u00f3w dosta\u0142o si\u0119 wiele dokument\u00f3w (nie zawsze zgodnie z prawem), kt\u00f3re powinny by\u0107 przechowywane w archiwach pa\u0144stwowych. W wielu przypadkach przej\u0119cie ich przez osoby prywatne uratowa\u0142o je od zag\u0142ady. <\/p>\n

\u00a0 Ze zgromadzonych w AGAD<\/abbr> archiw\u00f3w prywatnych na odr\u0119bne om\u00f3wienie zas\u0142uguj\u0105: Archiwum Gospodarcze Wilanowskie, Archiwum Publiczne Potockich, Archiwum Warszawskie Radziwi\u0142\u0142\u00f3w, Archiwum Zamoyskich i Zbi\u00f3r Aleksandra Czo\u0142owskiego. <\/p>\n

\u00a0 Archiwum Gospodarcze Wilanowskie liczy obecnie ok. 250 mb akt z lat 1510 – 1941. Obejmuje ono akta latyfundium wilanowskiego Stanis\u0142awa Kostki Potockiego i jego \u017cony Aleksandry z Lubomirskich (c\u00f3rki Stanis\u0142awa i El\u017cbiety z Czartoryskich Lubomirskich) i ich nast\u0119pc\u00f3w, do 1892 r. Potockich, a nast\u0119pnie Branickich h. Korczak. W sk\u0142ad tego latyfundium wchodzi\u0142y dobra na Mazowszu (Wilan\u00f3w, Niepor\u0119t, posiad\u0142o\u015bci warszawskie), na lubelszczy\u017anie (klucz mi\u0119dzyrzecki) i sandomierszczy\u017anie (klucz opatowski). W okresie p\u00f3\u017aniejszym poszerzy\u0142o si\u0119 ono znacznie o maj\u0105tki na Ukrainie. Dzi\u0119ki ma\u0142\u017ce\u0144stwu Augusta Potockiego z Aleksandryn\u0105 Potock\u0105 o Teplik, Bubn\u00f3w, Sitkowce i \u015awinogr\u00f3d, a po przej\u0119ciu Wilanowa przez Ksawerego i Ann\u0119 z Potockich Branickich o Medwin, Unin i Uzin. Jednocze\u015bnie cz\u0119\u015b\u0107 starszych pertynencji wilanowskich zmieni\u0142o w\u0142a\u015bcicieli. W Archiwum tym przechowywane s\u0105 akta maj\u0105tkowe, w tym rozliczenia spadkowe Potockich i dotycz\u0105ce ich oraz Branickich, akta zobowi\u0105za\u0144 finansowych Potockich i Branickich, ale przede wszystkim akta poszczeg\u00f3lnych jednostek zarz\u0105du administracyjnego, zar\u00f3wno na szczeblu lokalnym jak i centralnym. Opr\u00f3cz tego wspomnie\u0107 nale\u017cy jeszcze o aktach lokalnej administracji publicznej i instytucji spo\u0142ecznych mieszcz\u0105cych si\u0119 na terenie d\u00f3br wilanowskich (np. s\u0105d patrymonialny wilanowski, Urz\u0105d Gminy Wilan\u00f3w, szpital \u015bw. Aleksandra w Warszawie, akta instytucji o\u015bwiatowych i inne). Jest to najlepiej zachowana, z przechowywanych w naszym Archiwum, spu\u015bcizna aktowa wielkiego maj\u0105tku ziemskiego z XIX i XX wieku. <\/p>\n

\u00a0 Archiwum Publiczne Potockich, przechowywane pierwotnie w Wilanowie, a nast\u0119pnie, na podstawie um\u00f3w rodzinnych w podkrakowskich Krzeszowicach, jest jednym z najcenniejszych zbior\u00f3w historycznych przechowywanych w archiwach polskich. Obejmuje dokumenty z lat 1551 – 1879. Powsta\u0142o jako efekt pasji kolekcjonerskiej Stanis\u0142awa Kostki Potockiego, prezesa Senatu i Rady Ministr\u00f3w Ksi\u0119stwa Warszawskiego, ministra o\u015bwiecenia w Kr\u00f3lestwie Polskim, jego \u017cony Aleksandry i syna, Aleksandra. Znajduj\u0105 si\u0119 tu papiery osobiste Stanis\u0142awa Kostki, w tym r\u0119kopisy jego utwor\u00f3w literackich, naukowych, publicystycznych, jego korespondencja, w tym tak\u017ce urz\u0119dowa. Bardzo cennym fragmentem tego zbioru jest spu\u015bcizna po bracie Stanis\u0142awa Kostki, Ignacym Potockim, wybitnym dzia\u0142aczu obozu reform czas\u00f3w stanis\u0142awowskich. Szczeg\u00f3ln\u0105 warto\u015b\u0107 posiadaj\u0105 materia\u0142y zwi\u0105zane z Sejmem Wielkim, w tym r\u0119kopi\u015bmienne wersje wszystkich konstytucji sejmowych z Konstytucj\u0105 3 Maja w\u0142\u0105cznie. Wspomnie\u0107 nale\u017cy jeszcze o przechowywanych tu papierach Eustachego Potockiego, ojca wspomnianych wy\u017cej Potockich, oraz Stanis\u0142awa Lubomirskiego marsza\u0142ka wielkiego koronnego, kt\u00f3ry by\u0142 ojcem \u017con Stanis\u0142awa Kostki i Ignacego Potockich. Opr\u00f3cz wi\u0119kszych, wspomnianych wy\u017cej, spu\u015bcizn w Archiwum Publicznym Potockich przechowywane s\u0105 tak\u017ce liczne dokumenty dotycz\u0105ce polskiego \u017cycia politycznego, kulturalnego i spo\u0142ecznego w okresie nowo\u017cytnym. Wspomnie\u0107 przynajmniej nale\u017cy tu korespondencj\u0119 Augusta Czartoryskiego, wojewody ruskiego, r\u0119kopisy Marcina K\u0105tskiego, genera\u0142a artylerii koronnej, Krzysztofa Arciszewskiego, tak\u017ce genera\u0142a artylerii koronnej, a przede wszystkim cz\u0119\u015b\u0107 spu\u015bcizny po Janie III Sobieskim i jego rodzinie. Sobiescy, jako poprzedni w\u0142a\u015bciciele Wilanowa, cieszyli si\u0119 wielk\u0105 i zrozumia\u0142\u0105 estym\u0105 u Potockich. Opr\u00f3cz tego przechowywane s\u0105 tu te\u017c r\u00f3\u017cnego rodzaju silva rereum, utwory literackie (Franciszka Karpi\u0144skiego, Stanis\u0142awa Trembeckiego), diariusze sejmowe i inne. <\/p>\n

\u00a0 W Wilanowie przechowywane by\u0142y te\u017c inne zbiory archiwalne, wyodr\u0119bnione w chwili obecnej w AGAD<\/abbr> w odr\u0119bne zespo\u0142y, Archiwum Potockich z Radzynia, Archiwum Roskie, Archiwum Branickich z Bia\u0142egostoku, Zbi\u00f3r Anny Branickiej, Zbi\u00f3r Adama i Beaty Branickich, Archiwum Hipolita Skimborowicza, Archiwum Maso\u0144skie. W tym ostatnim znajduje si\u0119 bardzo bogaty zbi\u00f3r odznak i innych mobili\u00f3w maso\u0144skich z XVIII – XIX wieku. Dopiero zestawienie wszystkich tych zespo\u0142\u00f3w i zbior\u00f3w unaocznia nam niezwyk\u0142\u0105 rang\u0119 historyczn\u0105 przej\u0119tej przez AGAD<\/abbr> wilanowskiej spu\u015bcizny archiwalnej. <\/p>\n

\u00a0 Archiwum Warszawskie Radziwi\u0142\u0142\u00f3w stanowi zbi\u00f3r fragment\u00f3w spu\u015bcizn archiwalnych r\u00f3\u017cnych linii tej rodziny, pocz\u0105wszy od jej najstarszych przedstawicieli z po\u0142owy XV wieku, poprzez wymar\u0142\u0105 w wieku XVI lini\u0119 na Goni\u0105dzu i Metelach, wymar\u0142e w wieku XVII linie na O\u0142yce oraz Biar\u017cach i Dubinkach, wymar\u0142\u0105 w pocz\u0105tkach XIX wieku lini\u0119 starsz\u0105 ordynack\u0105 na Nie\u015bwie\u017cu a\u017c po papiery linii kleckiej, kt\u00f3ra przej\u0119\u0142a w pocz\u0105tkach wieku XIX Nie\u015bwie\u017c z ordynacj\u0105. Ogromne archiwum zacz\u0119to porz\u0105dkowa\u0107 w po\u0142owie wieku XIX, dziel\u0105c je na kilkadziesi\u0105t dzia\u0142\u00f3w, utworzonych na podstawie bardzo zr\u00f3\u017cnicowanych kryteri\u00f3w, wed\u0142ug proweniencji, pertynencji, kryteri\u00f3w rzeczowych, lub formalnych. Prace porz\u0105dkowe trwa\u0142y jeszcze w okresie dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego, gdy Archiwum to zosta\u0142o ju\u017c podzielone na dwie cz\u0119\u015bci, jedn\u0105, przewiezion\u0105 do Warszawy, zawieraj\u0105c\u0105 w za\u0142o\u017ceniu akta o charakterze historycznym i drug\u0105, pozosta\u0142\u0105 w Nie\u015bwie\u017cu, zawieraj\u0105c\u0105 akta administracyjno gospodarcze. W chwili obecnej w AGAD<\/abbr> znajduje si\u0119 w\u0142a\u015bnie cz\u0119\u015b\u0107 warszawska wspomnianego archiwum, a cz\u0119\u015b\u0107 nie\u015bwieska przechowywana jest w archiwach Wilna i Mi\u0144ska. Wy\u017cej wspomniany podzia\u0142 nie by\u0142 zreszt\u0105 konsekwentny, i tak w Nie\u015bwie\u017cu pozosta\u0142o wiele akt historycznych, a w Warszawie znalaz\u0142y si\u0119 tak\u017ce akta gospodarcze i administracyjne z XIX a nawet, wyj\u0105tkowo, XX wieku. Obecnie Archiwum Warszawskie Radziwi\u0142\u0142\u00f3w liczy sobie 250 mb akt z okresu 1190 – XX wieku oraz 1144 dokument\u00f3w pergaminowych oraz ok. 1500 plan\u00f3w i map. <\/p>\n

\u00a0 Przechowywane tu akta stanowi\u0105 pierwszorz\u0119dny materia\u0142 do historii nowo\u017cytnej Rzeczypospolitej, a szczeg\u00f3lnie Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego, w kt\u00f3rym rodzina Radziwi\u0142\u0142\u00f3w odgrywa\u0142a od ko\u0144ca wieku XV a\u017c do rozbior\u00f3w nieprzeci\u0119tn\u0105 rol\u0119, wydaj\u0105c ze swego grona szereg hetman\u00f3w, kanclerzy, wojewod\u00f3w, kasztelan\u00f3w, \u017ce pozostan\u0119 tylko przy najwy\u017cszych urz\u0119dach \u015bwieckich. Szczeg\u00f3lne znaczenie historyczne maj\u0105 dzia\u0142y przechowuj\u0105ce akta dotycz\u0105ce dzia\u0142alno\u015bci publicznej Radziwi\u0142\u0142\u00f3w, w kt\u00f3rych zgromadzono dokumentacje do dzia\u0142alno\u015bci sejm\u00f3w, sejmik\u00f3w, wojska, polityki zagranicznej, skarbowo\u015bci. W tym miejscu nale\u017cy doda\u0107, \u017ce znajduje si\u0119 tu tak\u017ce fragment Archiwum Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego, \u0142\u0105cznie z aktami dotycz\u0105cymi unii polsko – litewskich, zaw\u0142aszczony przez Radziwi\u0142\u0142\u00f3w. Wspomnie\u0107 przynajmniej nale\u017cy o ogromnym zbiorze korespondencji przechowywanym obecnie w trzech Dzia\u0142ach (III, IV, V), gdzie zgromadzono listy monarch\u00f3w polskich i obcych, listy r\u00f3\u017cnych os\u00f3b do Radziwi\u0142\u0142\u00f3w i do innych os\u00f3b oraz listy samych Radziwi\u0142\u0142\u00f3w. Jest to najbogatszy zbi\u00f3r korespondencji z okresu staropolskiego. Du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Archiwum Radziwi\u0142\u0142\u00f3w stanowi\u0105 akta dotycz\u0105ce ich d\u00f3br rozrzuconych po ca\u0142ej Litwie i znacznej cz\u0119\u015bci Korony, w tym tak\u017ce posiad\u0142o\u015bci miejskich i starostw. S\u0105 to zar\u00f3wno dokumenty maj\u0105tkowo prawne, testamenty, akta kupna sprzeda\u017cy, zastaw\u00f3w, akta procesowe, przywileje i nadania monarsze itp., jak i akta gospodarcze, tu wymieni\u0107 trzeba ogromny zbi\u00f3r inwentarzy d\u00f3br ziemskich (Dzia\u0142 XXV). Na odr\u0119bna wzmiank\u0119 zas\u0142uguj\u0105 akta hut szklanych i innych przedsi\u0119biorstw przemys\u0142owych funkcjonuj\u0105cych w dobrach radziwi\u0142\u0142owskich. Ogromny zas\u00f3b informacji do szeroko rozumianej historii kultury materialnej zawieraj\u0105 inwentarze ruchomo\u015bci przechowywane w Dziale XXVI. Na koniec wspomn\u0119 tylko, \u017ce Archiwum to przechowuje akta nie tylko samych Radziwi\u0142\u0142\u00f3w, lecz tak\u017ce rodzin z nimi spokrewnionych, a tak\u017ce fragmenty archiw\u00f3w innych rodzin, w kt\u00f3rych posiadanie weszli drog\u0105 dziedziczenia, kupna, czy innym sposobem. S\u0105 to m. in. papiery po Sobieskich, Sapiehach, Po\u0142ubi\u0144skich, Przebendowskich, Kiszkach i innych rodzinach. Podsumowuj\u0105c te niezwykle skr\u00f3towe z konieczno\u015bci uwagi nale\u017cy stwierdzi\u0107, \u017ce Warszawskie Archiwum Radziwi\u0142\u0142\u00f3w jest najcenniejszym zespo\u0142em do historii Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego przechowywanym w Polsce. <\/p>\n

\u00a0 Akta przechowywane obecnie w Archiwum Zamoyskich wchodzi\u0142y do roku 1945 w sk\u0142ad Biblioteki Ordynacji Zamoyskich i przechowywane by\u0142y w Pa\u0142acu B\u0142\u0119kitnym w Warszawie. W czasie dzia\u0142a\u0144 wojennych ponios\u0142y one znaczne straty, a po wojnie podzielono je mi\u0119dzy Bibliotek\u0119 Narodow\u0105 w Warszawie i AGAD<\/abbr>. Zesp\u00f3\u0142 ten liczy w chwili obecnej 36 mb akt i 715 dokument\u00f3w pergaminowych z lat 1155 – 1938. Sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na\u0144 akta osobisto rodzinne ordynackiej linii Zamoyskich, oraz dokumenty zwi\u0105zane z ich dzia\u0142alno\u015bci\u0105 publiczn\u0105. Szczeg\u00f3lnie cenne s\u0105 materia\u0142y zwi\u0105zane z Janem Zamoyskim, hetmanem i kanclerzem wielkim koronnym, zachowane szcz\u0119\u015bliwie stosunkowo kompletnie. Jest to m. in. bogata korespondencja i fragment jego archiwum hetma\u0144skiego. Stosunkowo bogato reprezentowane s\u0105 te\u017c akta innych wybitnych przedstawicieli tej rodziny; kanclerza wielkiego koronnego, Tomasza, podskarbiego wielkiego koronnego, Marcina i kanclerza wielkiego koronnego Andrzeja. Niezbyt licznie zachowa\u0142y si\u0119 akta maj\u0105tkowe i gospodarcze, kt\u00f3rych wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 przechowywana jest w Archiwum Ordynacji Zamoyskich w Archiwum Pa\u0144stwowe<\/abbr> w Lublinie. W Warszawie znalaz\u0142y si\u0119 m. in. akta twierdzy Zamo\u015b\u0107, wojsk nadwornych Zamoyskich, akta jednostek wojskowych przez nich fundowanych w okresie Ksi\u0119stwa Warszawskiego i Kr\u00f3lestwa Polskiego. Na uwag\u0119 zas\u0142uguj\u0105 tak\u017ce akta rodzin spokrewnionych z Zamoyskimi, a szczeg\u00f3lnie akta Jana Gni\u0144skiego podkanclerzego koronnego i akta d\u00f3br ma\u0142opolskich Konstancji z Denhoff\u00f3w Sanguszkowej 2 v. Rogali\u0144skiej z okresu ich przynale\u017cno\u015bci do Zawiszy Czarnego z Garbowa i jego spadkobierc\u00f3w, Ole\u015bnickich i Tar\u0142\u00f3w. W wieku XIX, dzi\u0119ki kolekcjonerskim zainteresowa\u0144 Zamoyskich, ich archiwum wzbogaci\u0142o si\u0119 znacznie o akta ko\u015bcio\u0142\u00f3w i klasztor\u00f3w, w tym kanonik\u00f3w regularnych z Czerwi\u0144ska, bo\u017cogrobc\u00f3w z Miechowa, biskup\u00f3w warmi\u0144skich. T\u0105 drog\u0105 trafi\u0142 te\u017c najstarszy przechowywany obecnie w AGAD<\/abbr> dokument, z roku 1155. W Archiwum tym znajduj\u0105 si\u0119 tak\u017ce akta dotycz\u0105ce wojskowo\u015bci i \u017cycia publicznego prze\u0142omu wiek\u00f3w XIX i XX, w tym stosunk\u00f3w z Rosj\u0105, Turcj\u0105, wojny z 1792 r., Powstania Ko\u015bciuszkowskiego i inne. <\/p>\n

\u00a0 Zbi\u00f3r Aleksandra Czo\u0142owskiego przechowywany w AGAD<\/abbr> obejmuje 14,5 mb akt, 115 dokument\u00f3w pergaminowych z lat 1364 – 1941. Inna cz\u0119\u015b\u0107 tej du\u017cej kolekcji przechowywana jest obecnie we Lwowie, a dokumenty pergaminowe z niej pochodz\u0105ce w zbiorach Ossolineum we Wroc\u0142awiu<\/a>. Aleksander Czo\u0142owski by\u0142 znanym historykiem lwowskim, dyrektorem tamtejszego Muzeum i Archiwum Miasta Lwowa, by\u0142 tak\u017ce cz\u0142onkiem Komisji Reewakuacyjnej w latach 1921 – 23. Zmar\u0142 w roku 1941. Jego bardzo zr\u00f3\u017cnicowana kolekcja obejmuje akta instytucji galicyjskich, samorz\u0105d\u00f3w miejskich, wiejskich, innych jednostek administracyjno – gospodarczych, instytucji ko\u015bcielnych, rodzin i pojedynczych os\u00f3b, g\u0142\u00f3wnie, ale nie tylko, z teren\u00f3w Galicji. Na wzmiank\u0119 zas\u0142uguj\u0105 fragmenty archiw\u00f3w Stadnickich, Ossoli\u0144skich, Sobieskich, Rzewuskich, Woronicz\u00f3w, Dzia\u0142y\u0144skich. <\/p>\n

\u00a0 Opr\u00f3cz om\u00f3wionych pokr\u00f3tce kilku archiw\u00f3w i zbior\u00f3w prywatnych w zasobie AGAD<\/abbr> w jego Oddziale III przechowywanych jest jeszcze szereg innych niezwykle cennych zespo\u0142\u00f3w. Zaliczaj\u0105 si\u0119 do nich m. in.: Zbi\u00f3r Branickich z Suchej, gdzie przechowywany jest najstarszy znany diariusz sejmowy z roku 1548, Archiwum Ostrowskich z Ujazdu, gdzie m. in. znajduje si\u0119 spu\u015bcizna po marsza\u0142ku sejmu powstaniowego z lat 1830 – 31, Tomaszu Ostrowskim, Archiwum Potockich z \u0141a\u0144cuta, z bogat\u0105 dokumentacj\u0105 gospodarcz\u0105, Archiwum Potockich z Jab\u0142onnej, Archiwum ksi\u0119cia J\u00f3zefa Poniatowskiego i Marii Teresy z Poniatowskich Tyszkiewiczowej, gdzie znajduj\u0105 si\u0119 materia\u0142y do historii \u017cycia tego niezwykle interesuj\u0105cego przedstawiciela rodziny Poniatowskich, Archiwum Prze\u017adzieckich i Archiwum Tyzenhauz\u00f3w, gdzie przechowywane s\u0105 tak\u017ce dokumenty zwi\u0105zane z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 Antoniego Tyzenhauza, podskarbiego litewskiego i Aleksandra Prze\u017adzieckiego, uczonego i dzia\u0142acza spo\u0142ecznego, oraz wiele innych mniejszych zespo\u0142\u00f3w. <\/p>\n

\u00a0 Specyfika archiw\u00f3w prywatnych powoduje, \u017ce mo\u017cna w nich znale\u017a\u0107 dokumenty, kt\u00f3rych pr\u00f3\u017cno by szuka\u0107 w archiwach instytucji i urz\u0119d\u00f3w. Do nich zalicza si\u0119 m. in. korespondencja, teksty literackie, akta osobiste. Dzi\u0119ki archiwom prywatnym zachowa\u0142o si\u0119 tak\u017ce szereg dokument\u00f3w \u017cycia publicznego dawnej Rzeczypospolitej, czy wieku XIX, kt\u00f3rych losy w archiwach pa\u0144stwowych mog\u0142y by by\u0107 tragiczne. Wszystko to czyni archiwa prywatne warsztatem pracy niezb\u0119dnym dla ka\u017cdego historyka zajmuj\u0105cego si\u0119 histori\u0105 Rzeczypospolitej czas\u00f3w nowo\u017cytnych a tak\u017ce ziem polskich w wieku XIX. <\/p>\n

\n<\/p>\n

Opracowa\u0142 Jaros\u0142aw Zawadzki<\/p>\n<\/td>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Akta rodzin i os\u00f3b prywatnych oraz ich posiad\u0142o\u015bci \u00a0 Oddzia\u0142 III AGAD, gromadz\u0105cy akta rodzin i os\u00f3b prywatnych oraz ich posiad\u0142o\u015bci, zosta\u0142 powo\u0142any do \u017cycia po drugiej wojnie \u015bwiatowej jako odpowied\u017a na g\u0142\u0119bokie zmiany ustrojowe, kt\u00f3re dotkn\u0119\u0142y w owym czasie Polsk\u0119. W wyniku realizacji dekret\u00f3w PKWN o nacjonalizacji przemys\u0142u a przede wszystkim o reformie rolnej … Czytaj dalej Akta rodzin i os\u00f3b prywatnych oraz ich posiad\u0142o\u015bci<\/span> →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":850,"menu_order":5,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"class_list":["post-836","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/agad.gov.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/836","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/agad.gov.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/agad.gov.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/agad.gov.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/agad.gov.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=836"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/agad.gov.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/836\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/agad.gov.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/agad.gov.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=836"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}