{"id":1603,"date":"2015-02-20T00:34:29","date_gmt":"2015-02-19T23:34:29","guid":{"rendered":"http:\/\/agad.gov.pl\/?page_id=1603"},"modified":"2023-10-16T10:21:23","modified_gmt":"2023-10-16T08:21:23","slug":"dzieje-instytucji","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/agad.gov.pl\/?page_id=1603","title":{"rendered":"Dzieje instytucji"},"content":{"rendered":"\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
Dzieje instytucji<\/i> \/ History: <\/b><\/td>\n<\/tr>\n
 <\/td>\nZarys<\/td>\n<\/tr>\n
 <\/td>\nArchiwum G\u0142\u00f3wne Akt Dawnych jest najstarszym publicznym archiwum polskim, kt\u00f3rego pocz\u0105tki si\u0119gaj\u0105 czas\u00f3w Ksi\u0119stwa Warszawskiego. Powo\u0142ane zosta\u0142o dekretem ksi\u0119cia warszawskiego Fryderyka Augusta z 2 IX 1808 r. pod nazw\u0105 Archiwum Og\u00f3lnego Krajowego, kt\u00f3ry powierzy\u0142 mu nie tylko Metryk\u0119 Koronn\u0105 i Litewsk\u0105, ale wszelkie najwa\u017cniejsze akta pa\u0144stwowe i r\u00f3\u017cnych resort\u00f3w rz\u0105dowych oraz instytucji s\u0105dowych. Ju\u017c od pocz\u0105tk\u00f3w swego istnienia archiwum spe\u0142nia\u0142o podw\u00f3jn\u0105 rol\u0119: urz\u0119du wiary publicznej (tj. uwierzytelniaj\u0105cego odpisy dokument\u00f3w) oraz instytucji archiwalnej, gromadz\u0105cej i zabezpieczaj\u0105cej spu\u015bcizn\u0119 r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 po w\u0142adzach i urz\u0119dach dawnej Rzeczypospolitej. W toku ponad 200. lat nieprzerwanej dzia\u0142alno\u015bci, mimo zachodz\u0105cych zmian politycznych i ustrojowych, w czasach najwi\u0119kszego ucisku zaborc\u00f3w, archiwum zachowa\u0142o personel polski i by\u0142o wci\u0105\u017c instytucj\u0105 narodow\u0105, s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 w miar\u0119 mo\u017cno\u015bci og\u00f3\u0142owi polskich historyk\u00f3w. Zmiany nast\u0119powa\u0142y tylko w nazwie: Archiwum Og\u00f3lne Krajowe (1808 – 1815), Archiwum G\u0142\u00f3wne Kr\u00f3lestwa Polskiego (lata 1816 – 1889), Warszawskie Archiwum G\u0142\u00f3wne Akt Dawnych Kr\u00f3lestwa Polskiego (do 1918 r.) i Archiwum G\u0142\u00f3wne Akt Dawnych (od 1918 r.).<\/td>\n<\/tr>\n
 <\/td>\nPrzez ca\u0142y wiek XIX zas\u00f3b Archiwum G\u0142\u00f3wnego Akt Dawnych stale si\u0119 powi\u0119ksza\u0142 przez r\u00f3\u017cne dop\u0142ywy aktowe. Wiele akt z zasobu staropolskiego rewindykowano z Berlina po traktacie tyl\u017cyckim (1807), za\u015b po 1809 r. odzyskano niekt\u00f3re registratury polskie z Austrii. Ju\u017c w pocz\u0105tku XIX w., kiedy archiwum przechowywane by\u0142o na Zamku Kr\u00f3lewskim w Warszawie, do\u0142\u0105czono do niego akta miasta Warszawy. W latach dwudziestych XIX w. wp\u0142yn\u0119\u0142y do zasobu archiwum akta Komisji Bankowej wraz z archiwaliami sze\u015bciu upad\u0142ych bank\u00f3w. W latach trzydziestych XIX w. trafi\u0142y tu te\u017c akta Trybuna\u0142u Koronnego kadencji lubelskiej i piotrkowskiej. W latach osiemdziesi\u0105tych tego\u017c stulecia Archiwum G\u0142\u00f3wne przej\u0119\u0142o akta s\u0105d\u00f3w ziemskich, grodzkich i podkomorskich z ca\u0142ego Kr\u00f3lestwa Polskiego (bez akt s\u0105d\u00f3w z guberni lubelskiej), a tak\u017ce archiwalia wielu miast i zniesionych klasztor\u00f3w. W tym okresie przejmowano tak\u017ce akta s\u0105dowe r\u00f3\u017cnych instancji z lat 1807 – 1876. W latach 1853 – 1861 wzr\u00f3s\u0142 dop\u0142yw akt skarbowych, przejmowanych z tzw. Dzia\u0142u staropolskiego Komisji Rz\u0105dowej Przychodu i Skarbu. W 1898 r. Teodor Wierzbowski, nowy dyrektor Archiwum G\u0142\u00f3wnego, uzyska\u0142 zwrot cz\u0119\u015bci akt Metryki Koronnej z Moskwy. W efekcie gromadzenia zasobu obj\u0119to\u015b\u0107 zbior\u00f3w w ko\u0144cu XIX w. wzros\u0142a do oko\u0142o 79 000 j.a., podczas gdy jeszcze w 1882 r. nie przekracza\u0142a 35 000 j.a.<\/td>\n<\/tr>\n
 <\/td>\nIstotne powi\u0119kszenie zbior\u00f3w nast\u0105pi\u0142o w wolnym pa\u0144stwie polskim. W latach 1923 – 1934 zas\u00f3b Archiwum G\u0142\u00f3wnego w jego siedzibie przy ul. D\u0142ugiej 24 zosta\u0142 uzupe\u0142niony materia\u0142ami archiwalnymi rewindykowanymi z Rosji w wyniku realizacji postanowie\u0144 traktatu ryskiego z 1921 r. Materia\u0142y te by\u0142y w powa\u017cnym stopniu prawie niedost\u0119pne dla bada\u0144 naukowych przez ca\u0142y wiek XIX, a obejmowa\u0142y wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 tzw. Archiwum Sekretnego (czyli Archiwum Koronnego Warszawskiego), cz\u0119\u015b\u0107 Metryki Koronnej, akta w\u0142adz naczelnych pa\u0144stwa z epoki stanis\u0142awowskiej, akta powstania ko\u015bciuszkowskiego. W 1938 r. prz\u0119jeta zosta\u0142a ca\u0142o\u015b\u0107 staropolskich akt skarbowych z Archiwum Skarbowego (powo\u0142anego 2 VII 1871 r.). Archiwum Skarbowe gromadzi\u0142o akta w\u0142adz, urz\u0119d\u00f3w i instytucji skarbowych i gospodarczych z obszaru dawnego Kr\u00f3lestwa Polskiego. Zas\u00f3b AGAD oceniano w\u00f3wczas na 1750 tys. ksi\u0105g, poszyt\u00f3w i plik\u00f3w akt oraz na 5 tys. dokument\u00f3w pergaminowych i 10 tys. plan\u00f3w i map. Ze swych ogromnych zbior\u00f3w archiwum utraci\u0142o bezpowrotnie w czasie II wojny \u015bwiatowej ponad 90% zasobu, kt\u00f3ry sp\u0142on\u0105\u0142 w budynku archiwum przy D\u0142ugiej 24, podpalony przez hitlerowc\u00f3w w dniu 2 IX 1944 r.<\/td>\n<\/tr>\n
 <\/td>\nPo II wojnie \u015bwiatowej do zasobu AGAD w\u0142\u0105czono ocala\u0142e fragmenty z zasobu Archiwum Akt Dawnych (utworzonego 3\/15 VI 1867 r. na mocy ukazu cara Aleksandra II). Archiwum Akt Dawnych gromadzi\u0142o akta z okresu Ksi\u0119stwa Warszawskiego i Kr\u00f3lestwa Polskiego, z likwidowanych urz\u0119d\u00f3w i instytucji w tym Akt Rady Administracyjnej, Rady Stanu KP, Rady Ministr\u00f3w Ksi\u0119stwa Warszawskiego, Komisji Rz\u0105dowej Spraw Wewn\u0119trznych Komitetu Urz\u0105dzaj\u0105cego tak\u017ce akty W\u0142adz Powstania Listopadowego, akta Komisji \u015aledczych i innych. W ko\u0144cu lat 30 XX w. zas\u00f3b Archiwum Akt Dawnych wynosi\u0142 w przybli\u017ceniu 600 tys. ksi\u0105g, poszyt\u00f3w, akt, map i innych. Metra\u017c okre\u015blano na oko\u0142o 10 tys. m.b. Zag\u0142ada archiwum nast\u0105pi\u0142a w czasie Powstania Warszawskiego w dniu 1 IX 1944 zosta\u0142o zniszczone przez bomby burz\u0105ce i po\u017cary. Akta ocala\u0142e z budynku przy ulicy Jezuickiej i grupy wybranych akt ukrytych wcze\u015bniej w forcie im. Sokolnickiego zosta\u0142y po II wojnie \u015bwiatowej w\u0142\u0105czone do zasobu AGAD. W 1939 r na skutek dzia\u0142a\u0144 wojennych wi\u0119kszo\u015b\u0107 pomieszcze\u0144 Archiwum Skarbowego uleg\u0142a spaleniu i zniszczeniu. Ocala\u0142y magazyny przy ul. Szpitalnej, akta z\u0142o\u017cone w forcie im. Sokolnickiego oraz w Arsenale. Wszystkie te akta skomasowano w 1940 r. w budynku przy ul. Podwale 15. Wed\u0142ug sprawozdania niemieckiego Archivamtu z 13 VII 1942 r. Archiwum Skarbowe zawiera\u0142o wtedy ” 13 871 przegr\u00f3dek akt o powierzchni 2980 m oraz 24 197 tom\u00f3w ksi\u0105g i ponad 100 dokument\u00f3w”. Liczb\u0119 poszyt\u00f3w okre\u015blono na milion. Ca\u0142y ten zas\u00f3b sp\u0142on\u0105\u0142 we wrze\u015bniu 1944 r., pozosta\u0142a jedynie skrzynka cymeli\u00f3w ukryta w forcie im. Sokolnickiego. Uratowane z pogromu akta w\u0142\u0105czono do zasobu AGAD.<\/td>\n<\/tr>\n
 <\/td>\nObecnie Archiwum G\u0142\u00f3wne Akt Dawnych posiada zas\u00f3b historycznie ukszta\u0142towany, nie podlegaj\u0105cy wi\u0119kszym dop\u0142ywom, chronologicznie mieszcz\u0105cy si\u0119 od XII w. do I wojny \u015bwiatowej (za wyj\u0105tkiem archiwali\u00f3w podworskich i akt metrykalnych z teren\u00f3w zabu\u017ca\u0144skich). Obejmuje on archiwalia polskich i obcych (zaborczych) w\u0142adz, urz\u0119d\u00f3w i instytucji naczelnych i centralnych oraz prowincjonalnych, a tak\u017ce archiwa rodzin i os\u00f3b o szczeg\u00f3lnym znaczeniu z teren\u00f3w dawnej Rzeczypospolitej (Korony i Litwy). tzw. Prus Po\u0142udniowych i Nowowchodnich (zab\u00f3r pruski), Ksi\u0119stwa Warszawskiego i Kr\u00f3lestwa Polskiego, a tak\u017ce cz\u0119\u015bci Galicji (zab\u00f3r austriacki). W 2022 r. zas\u00f3b AGAD liczy\u0142 ponad 323 tys. jednostek archiwalnych w 486 zespo\u0142ach i zbiorach (blisko 6,59 tys. mb).<\/td>\n<\/tr>\n
Utworzenie <\/i> \/ Establishment: <\/b><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dzieje instytucji \/ History:   Zarys   Archiwum G\u0142\u00f3wne Akt Dawnych jest najstarszym publicznym archiwum polskim, kt\u00f3rego pocz\u0105tki si\u0119gaj\u0105 czas\u00f3w Ksi\u0119stwa Warszawskiego. Powo\u0142ane zosta\u0142o dekretem ksi\u0119cia warszawskiego Fryderyka Augusta z 2 IX 1808 r. pod nazw\u0105 Archiwum Og\u00f3lnego Krajowego, kt\u00f3ry powierzy\u0142 mu nie tylko Metryk\u0119 Koronn\u0105 i Litewsk\u0105, ale wszelkie najwa\u017cniejsze akta pa\u0144stwowe i r\u00f3\u017cnych … Czytaj dalej Dzieje instytucji<\/span> →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":382,"menu_order":3,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"class_list":["post-1603","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/agad.gov.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/1603","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/agad.gov.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/agad.gov.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/agad.gov.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/agad.gov.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1603"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/agad.gov.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/1603\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/agad.gov.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/382"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/agad.gov.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1603"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}