SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje urzędu

Zawartość

Udostępnianie

Hasła

Materiały Pokrewne

Pozostałe Informacje

Bibliografia

Zawartość

Listy gończe 1864

Zarząd Generał - Policmajstra w Królestwie Polskim: Departament I, Wydział III - Indeks alfabetyczny i Spisy zesłanych Listy gończe 1862-1880

Zarząd Generał - Policmajstra w Królestwie Polskim: Akta spraw - Departament I (I Wydział Administracyjny, sygn. 14-24; II Wydział Policyjny sygn. 25-30; III Wydział Śledczy sygn. 31), Departament II (I Wydział Policji Administracyjnej sygn. 32-44; II Wydział sygn. 45-49), Wydział Tajny (sygn. 50-66)Listy gończe 1863-1868

Zarząd Generał - Policmajstra w Królestwie Polskim 1862-1880

Inwentarz zespołu PL, 1/238

Opracowanie: Monika Michalska

Dzieje urzędu

W celu przyspieszenia likwidacji powstania styczniowego namiestnik gen. Fiodor Berg wprowadził w Królestwie Polskim, postanowieniem z 27 XII 1863 r. Zarząd Wojenno - Policyjny. W ramach zarządu rozbudowano i zreorganizowano organa policyjne w kraju i powołano nową naczelną władzę policyjno - polityczną: Zarząd Generał - Policmajstra w Królestwie Polskim. Jego zadaniem było przywrócenie porządku w opanowanym powstaniem kraju. Miał funkcjonować do czasu całkowitego stłumienia powstania i wszelkiej „nieprawomyślnej” działalności oraz stworzenia nowego systemu administracyjnego, zabezpieczającego carskie panowanie w Polsce.

Na czele Zarządu stał generał - policmajster, który był jednocześnie naczelnikiem III Okręgu Korpusu Żandarmów. Podlegał bezpośrednio namiestnikowi i zasiadał w Radzie Administracyjnej z prawami dyrektora głównego. Miał swojego pomocnika, któremu oprócz czynności ogólnych w centralnym zarządzie policyjnym, powierzony był bezpośredni nadzór nad egzekutywą zarządzeń policyjnych w terenie.

Generał-policmajstrem mianowany został gen. Fiodor Trepow, a jego pomocnikiem płk Michaił Anenkow. Urząd składał się z Kancelarii Specjalnej i dwóch Departamentów. Departamenty podzielone były na wydziały. Do I Departamentu - Policji Wykonawczej należały: Wydział I Administracyjny, Wydział II Policyjny i Wydział III Śledczy. Departament II - Policji Administracyjnej też składał się z trzech wydziałów, które nie miały jednak określonych nazw. Na czele departamentów stali wicedyrektorzy, na czele wydziałów – naczelnicy.

Kancelaria Specjalna, na której czele stał wicedyrektor, składała się z dwóch wydziałów, obejmowała ona również komórki ogólne zarządu, a mianowicie: sekretariat, kasę i registraturę. Zatrudnieni przy generał - policmajstrze tzw. urzędnicy do specjalnych poruczeń tworzyli wydział lub kancelarię tajną, która skupiała wszystkie nici policji tajnej Królestwa Polskiego oraz zagranicznych agend wywiadowczych. Wydział ten przeniesiony został do Zarządu Generał - Policmajstra z Kancelarii Specjalnej do spraw Stanu Wojennego przy Namiestniku i Głównodowodzącym (komórka, kierująca działalnością policji tajnej, która utworzona została w 1831 r. przy Kancelarii Namiestnika a następnie przeniesiona do Zarządu Warszawskiego Generał - Gubernatora Wojennego, zaś po jego likwidacji do Kancelarii Specjalnej do spraw Stanu Wojennego).

Zarząd Generał - Policmajstra, wyposażony w nadzwyczajne pełnomocnictwa, posiadał bardzo szeroki zakres działania. Przejął funkcję Kancelarii Specjalnej do Spraw Stanu Wojennego oraz zwierzchnictwo nad wszystkimi organami policyjnymi. Był władzą zwierzchnią wszystkich urzędów i instytucji powołanych do tłumienia powstania: naczelników wojennych, policji, żandarmerii i władz śledczych. Podlegały mu bezpośrednio: Zarząd III Okręgu Korpusu Żandarmów, Zarząd Oberpolicmajstra m. Warszawy wraz z policją warszawską i zarządy naczelników wojennych, którym podporządkowane były miejscowe organa policyjne i władze administracji cywilnej.

Spod jego władzy wyłączono jedynie gub. augustowską, oddaną czasowo pod względem wojskowym i nadzoru policyjnego pod władzę naczelnika Kraju Północno - Zachodniego Michaiła Murawiewa.

Zakres funkcji generał - policmajstra określony został art. 11 ww. postanowienia namiestnika z 27 XII 1863 r., które upoważniło go do podejmowania wszelkich środków mających na celu przywrócenie „porządku i ogólnego bezpieczeństwa w Królestwie”. Wśród czynności związanych z tym zadaniem wymienione zostały m. in.: opieka nad osobami wiernymi rządowi, wykrywanie, ściganie i aresztowanie burzycieli, ich tajnych wspólników i wszelkie osoby o „nieprawomyślnych” politycznie poglądach; likwidowanie wszystkich oznak buntu, przeprowadzenie rewizji, zabezpieczenie komunikacji, ukrócenie kontrabandy, kontrola ruchu ludności, wydawanie paszportów i innych świadectw tożsamości, ochrona własności rządowej i publicznej, sprawy oporu chłopów przeciwko dworom, czuwanie nad rozpatrywaniem spraw wojenno – śledczych, nadzorowanie więzień i aresztów; ścisły nadzór polityczny nad całą ludnością i przestrzeganiem przez nią przepisów stanu wojennego.

Późniejsze zarządzenia nałożyły na generał - policmajstra i podlegający mu Zarząd Wojenno - Policyjny kolejne dodatkowe funkcje. Dotyczyły one głównie realizacji ukazów o reformach włościańskich oraz o tzw. reformie klasztorów rzymskokatolickich, która prowadziła do likwidacji i zamknięcia klasztorów w ramach represji za ich współdziałania z powstaniem.

Wszystkie wymienione funkcje generał - policmajster sprawował za pośrednictwem szeroko rozbudowanego aparatu policyjnego, który działał na zasadzie ogólnych przepisów stanu wojennego oraz instrukcji specjalnych wydanych przez niego samego i przez namiestnika. Po osiągnięciu celów, do których Zarząd Wojenno - Policyjny został powołany, stopniowo ograniczono zakres jego działania. Na jesieni 1865 r. Więzienie Miejskie Warszawskie oddane pod nadzór Zarządu Generał - Policmajstra w celu umieszczenia tam aresztantów politycznych, przywrócono Sądowi Policji Poprawczej pow. warszawskiego, a pozostających tam więźniów przeniesiono do X Pawilonu Cytadeli Aleksandrowskiej. Analogicznie postąpiono z więźniami na prowincji. Dalsze ograniczenia wprowadzono na mocy postanowienia namiestnika z 5/17 II 1866 r., które przywracało resortowi KRSW te czynności administracji cywilnej, które tymczasowo były powierzone Zarządowi Generał - Policmajstra. Na mocy ukazu cesarskiego o straży ziemskiej z 19/31 XII 1866 r. zreorganizowano zarządy powiatowe i gubernialne. Ostatecznie Zarząd Generał - Policmajstra wraz ze wszystkimi zależnymi od niego bezpośrednio zarządami naczelników wojennych zlikwidowano na mocy postanowienia namiestnika z 9/21 I 1867 r.

Do Spisu Treści

Zawartość

Zespół rozpoczyna poszyt zawierający plik listów gończych za „przestępcami politycznymi” (sygn. 1). Następne jednostki (sygn. 2-13) to 12 ksiąg alfabetycznych spisów osobowych. Zawierają one spisy uczestników powstania zesłanych na Syberię (na osiedlenie i roboty katorżnicze), deportowanych w głąb imperium na zamieszkanie, roboty publiczne i do rot aresztanckich oraz spisy powstańców wziętych do niewoli i wywiezionych do Rosji. Spisy (prócz kategorii ostatniej) opatrzone są indeksami osobowymi. Każda pozycja spisów zawiera dane personalne skazańca, krótkie informacje o popełnionym przestępstwie, wymiar kary i datę zsyłki.

Na rewindykowany po II wojnie szczątek składają się akta pochodzące ze wszystkich prawie komórek organizacyjnych Zarządu Generał - Policmajstra. Z Departamentu I Policji Wykonawczej, Wydziału I Administracyjnego pochodzi 11 posz.; 10 z nich (sygn. 14-23) dotyczy tzw. reformy klasztorów rzymskokatolickich, tj. ich zamknięcia lub likwidacji za pomoc udzielaną w powstaniu. Znajdują się tu oprócz korespondencji szczegółowej związanej z tą akcją materiały o charakterze ogólnym i normatywnym: przepisy wykonawcze do ukazu carskiego z 27 X/8 XI 1864 r. o tzw. reformie klasztorów, instrukcje dla naczelników wojennych z tym związane, raport Komisji Specjalnej z wykonania powierzonych jej zadań, dane o udziale zakonnic i zakonników w powstaniu itp. Ostatni poszyt z tego wydziału (sygn. 24) zawiera doniesienia oberpolicmajstra warszawskiego z 1866 r. o osobach aresztowanych w Warszawie.

Z Wydziału II Policyjnego zachowało się 6 poszytów (sygn. 25-30) różnej treści. Jest tu korespondencja w sprawie kilku oficerów podejrzanych o przynależność, już po powstaniu do „partii patriotycznej” w Łowiczu; raporty oficerów żandarmów: o wykrywaniu „przestępców” politycznych, aresztowaniach, rewizjach, nastrojach ludności, pożarach; korespondencja dotycząca osób starających się o pracę po powrocie z zesłania, raporty naczelników wojennych o pobraniu pieniędzy za blankiety paszportowe itp.

Z Wydziału III Śledczego jest tylko jeden poszyt (sygn. 31), który zawiera zeznania osób ujawniających chęć współpracy z władzami carskimi.

Z Departamentu II – Policji Administracyjnej Wydziału I zachowały się fragmenty dwóch serii. Jedna liczy 4 poszyty (sygn. 32-36) i zawiera: materiały dotyczące cenzury (książek, czasopism, utworów muzycznych, afiszy, druków zagranicznych), nadzoru nad drukarniami, zakładami litograficznymi, fotograficznymi, księgarniami, czytelniami, korespondencje w sprawach otwierania tych zakładów, wydawania nowych pism, opinie polityczne o księgarzach, redaktorach, raporty o konfiskatach druków w komorach celnych. Ponadto pisma odnośnie wykrycia w Warszawie na wiosnę 1864 r. tajnej drukarni, zakazu sprzedaży w „kraju zachodnim” książek i pism w języku polskim, zakaz fotografowania zesłańców pędzonych na Sybir.

Fragment drugiej serii liczy 8 jednostek (sygn. 37-44) i obejmuje korespondencję w sprawach działalności i postawy politycznej urzędników i kandydatów na posady rządowe, obsady stanowisk kościelnych, represji wobec osób duchownych, m. in. abpa Zygmunta Felińskiego. Z wydziału II tegoż Departamentu pochodzi 5 poszytów (sygn 45-49), które prawie w całości dotyczą starań o konsensy na prowadzenie szynków, motywowanych współpracą z władzami carskimi i zasługami w tłumieniu powstania (niekiedy jeszcze listopadowego!), a także stratami poniesionymi podczas działań powstańczych, w mniejszym stopniu ciężkim stanem materialnym.

Ostatnią grupę akt stanowią dokumenty pochodzące z registratury Kancelarii Tajnej Zarządu Generał - Policmajstra; liczy 17 poszytów, sygn. 50-66. Te ściśle tajne akta pochodzą z lat 1864-1868, więc dwa lata po likwidacji Zarządu, kiedy sprawy wywiadu carskiego w Królestwie i na emigracji przeszły pod zarząd naczelnika Okręgu Warszawskiego Żandarmerii. Odpowiednią do tego komórką wywiadu kierował wówczas płk von Goldman; stąd zapis na nich: ”akta przekazane pułkownikowi Goldmanowi”. Akta w przeważającej części dotyczą spraw politycznych, sporadycznie zdarzają się doniesienia z dziedziny gospodarczej informujące np. o kontrabandzie towarów, nadużyciach w handlu, akcyzie, itp. Sprawy polityczne związane są głównie z tropieniem działaczy powstańczych w kraju i inwigilowaniem Polaków na emigracji. Rozpatrywane są tu także sprawy dotyczące osób podejrzanych o udział w powstaniu, wiadomości o próbach utworzenia w Warszawie w 1864 r. „nowej organizacji”, ukrywaniu broni i innych materiałów powstańczych, kontaktach Polaków z zagranicą, poszukiwaniu uczestników zamachu na namiestników: wielkiego księcia Konstantego i Fiodora Berga, roztaczaniu tajnego nadzoru nad osobami nieprawomyślnymi. Są tu listy gończe za „przestępcami” politycznymi z gub. mińskiej, sprawy dotyczące działaczy powstańczych z W. Ks. Poznańskiego, organizacji powstańczej w poszczególnych regionach kraju, ogólnych nastrojów w Królestwie Polskim i w Imperium Rosyjskim, szerzenia przez studentów polskich studiujących w Rosji propagandy patriotycznej wśród Polaków tam zamieszkałych, kontaktów młodzieży białostockiej ze studentami w Kijowie i Petersburgu, itp.

W tej części znajdują się również materiały związane z wywiadem zagranicznym: donos o przygotowaniu w 1864 r. przez emigrantów polskich w Konstantynopolu transportu bomb dla Królestwa, raport urzędnika do szczególnych poruczeń Aleksandra Sztetera krytykujący opieszałą działalność policji drezdeńskiej oraz omawiający stosunek Niemców do Polaków (sygn. 55), korespondencja w sprawie studenta Drzewieckiego, aresztowanego w Królewcu za przesyłanie do Królestwa Polskiego „Głosu Litwy” (sygn. 55), wiadomość o procesie Polaków w Berlinie w 1864 r., o działalności politycznej za granicą Aleksandra Kłobukowskiego (m. in. o jego misji berlińskiej w sprawie tzw. pruskiego rozwiązania sprawy polskiej, sygn. 59), o wydawnictwach emigracyjnych i ich przemycie do kraju (m. in wydanej w 1867 r. z Zurichu broszury Józefa Hauke - Bosaka pt. „Listy do gromady o zmowie ludowej w Polsce, Litwie, Rusi i do „Kołokoła”, sygn. 61). Pozycja nr 67 to dokument dotyczący wielkiej prowokacji zorganizowanej przez Kancelarię Tajną Zarządu Generał - Policmajstra w 1864 – 1865 r. (sygn. 67) oraz m. in. korespondencja dotycząca uczestników prowokacji Jana Kubarego i Aleksandra Zwierzchowskiego (sygn. 58).

Do akt włączone są często załączniki pochodzące z przeprowadzonych rewizji: prasa powstańcza, broszury, odezwy, korespondencja powstańcza, zarekwirowany medalik (sygn. 55), a także ukazy carskie, raporty specjalnej komisji, instrukcje dla naczelników wojennych, Dziennik Praw.

Ostatnią jednostką (sygn. 68) jest drukowana broszura zawierająca przepisy prawa paszportowego na czas wojny w Królestwie Polskim.

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Udostępnianie - Ograniczenia

Księgi zawierające spisy osobowe zostały zmikrofilmowane (sygn. 2-13). Całość zespołu jest zeskanowana. Skany dostępne w galeriach przy opisie jednostek w inwentarzu elektronicznym.

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Inne Materiały Pokrewne

AGAD, Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych nr 7215 (Organizacja i czynności Zarządu Generał-Policmajstra w Królestwie Polskim).

AGAD, Stała Komisja Wojenno-Śledcza.

AGAD, Tymczasowa Komisja Wojenno-Śledcza.

Do Spisu Treści

Hasła

Do Spisu Treści

Hasła osobowe

Do Spisu Treści

Hasła geograficzne

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania (Historia zespołu)

Historii zespołu akt Zarządu Generał - Policmajstra nie udało się dokładnie odtworzyć. Po likwidacji urzędu większość dokumentów złożono w utworzonym wówczas Archiwum Akt Dawnych. Część, potrzebną do bieżącego urzędowania, przeniesiono do urzędów, które przyjęły najważniejsze prerogatywy zlikwidowanej władzy, a więc do Komisji Spraw Wewnętrznych i do Zarządu Warszawskiego Okręgu Korpusu Żandarmów. W 1915 r. akta Zarządu Generał – Policmajstra zostały wywiezione do Rosji; skąd po traktacie ryskim wróciły do kraju na dawne miejsce. Danych liczbowych zespołu ani z okresu po likwidacji urzędu, ani z okresu przed ewakuacją do Rosji nie ustalono. Po powrocie do AAD w latach dwudziestych XX w., znajdowało się tam przeszło 6000 wol. tego zespołu. O jego ówczesnej strukturze wewnętrznej brak danych. W registraturze akta miały, jak wynika z symboli kancelaryjnych, układ zgodny ze strukturą urzędu. W okresie międzywojennym układ ten zmieniono. Połączono je prawdopodobnie w jeden zespół z aktami Kancelarii Namiestnika do spraw Stanu Wojennego i z aktami Departamentu do Spraw Policyjnych. Nowemu zespołowi, obejmującemu ww. trzy komórki nadano wówczas numerację ciągłą.

Podczas II Wojny Światowej zespół uległ niemal całkowitej zagładzie. Ocalało jedynie kilkanaście ksiąg, które zostały zabezpieczone przez pracowników AAD w forcie Sokolnickiego.

Szczątek ten został po ostatniej wojnie powiększony o nabytki: plik listów gończych za „przestępcami politycznymi” (w poszycie) oraz 53 poszytów akt, rewindykowanych w 1964 r. ze Związku Radzieckiego; stanowią one nieokreśloną bliżej część zespołu wywiezioną do Rosji w nieznanych okolicznościach (prawdopodobnie jeszcze w XIX w.; być może znalazły się tam za względu na ich ściśle konfidencjonalny charakter).

Jak cytować?

AGAD, ZGP

Opracowanie

Pierwszy inwentarz kartkowy do 66 j.a. zespołu został sporządzony ok. 1964 r. przez F. Ramotowską.

W roku 2004 podjęto meliorację inwentarza. Przeprowadzono transkrypcję rosyjskich tytułów akt i przetłumaczono je na język polski. Uszczegółowiono (na podstawie akt) zapis inwentarzowy, uściślono datację. Układ akt pozostawiono bez zmian. Do zespołu zostały dołączone 2 j.a. z variów Oddziału II.

Inwentarz sporządzono w oparciu o komputerową bazę ACCESS. W opisie jednostki inwentarzowej uwzględniono następujące elementy: sygnatura, numer mikrofilmu, tytuł, daty, język, opis zewnętrzny, liczba stron, sygnatury kancelaryjne, sygnatury dawne i uwagi.

Do inwentarza sporządzono wstęp, indeks osobowy i geograficzno - rzeczowy.

Do Spisu Treści

Bibliografia

J. Iwaszkiewicz, Wielka Prowokacja, Rzekomy rząd narodowy 1865 r. „Archeion”, t. 6 – 7: 1930

K. Konarski , Generał Policmajster w Królestwie Polskim, [w:] Starty archiwów i bibliotek warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, t. II, Archiwa porozbiorowe i najnowsze, Warszawa 1956, s. 173-174

K Konarski, Archiwalia powstania styczniowego w Archiwum Akt Dawnych, PH, t. 34: 1938, z. 2, s. 347 – 358

S. Pomarański, Warszawskie źródła archiwalne do dziejów roku 1863, [w:] Pamiętnik IV Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Poznaniu 6 – 8 grudnia 1925 r., t. I: Referaty, Lwów 1925

F. Ramotowska, Źródła archiwalne do dziejów powstania styczniowego w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, „Archeion”, t. 38: 1962, s. 105 – 127

F. Ramotowska , Wielka Prowokacja 1864 r. w świetle nowych źródeł archiwalnych, PH, 64: 1973, z. 1

F. Ramotowska , Akta Wielkiej Prowokacji w r. 1864, w: „Teki Archiwalne”, 14: 1973

F. Ramotowska , Carskie Władze Represyjne [w:] Proces Romualda Traugutta i członków Rządu Narodowego i członków. Akta Audytoriatu Polowego z lat 1863 – 1864, pod red. E. Halicza, t. I, Warszawa 1960

Ramotowska F., Zarządy Naczelników wojennych w Królestwie Polskim [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Przewodnik po zasobie, t. 2 Epoka porozbiorowa, Warszawa 1998, s. 443-454

Ramotowska F., Źródła archiwalne do dziejów powstania styczniowego w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, „Archeion”, t. 38 (1962), s. 105-127

Z. Strzyżewska, Zesłańcy Powstania Styczniowego z Królestwa polskiego. Wykaz nazwisk z akt w zasobie Archiwum Głównego Akt Dawnych, Warszawa 2001

Do Spisu Treści

Zawartość