SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Zawartość

Układ

Udostępnianie

Indeksy

Materiały Pokrewne

Pozostałe Informacje

Bibliografia

Zawartość

Zarząd Warszawskiego Okręgu Komunikacji 1835-1918

Zarząd Warszawskiego Okręgu Komunikacji

Inwentarz zespołu PL, 1/262

Opracowanie: Małgorzata Osiecka

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Po utworzeniu Królestwa Polskiego zarząd komunikacji lądowej i wodnej został podporządkowany bezpośrednio Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych (dalej KRSW). W 1820 r. pod jej zwierzchnictwem ustanowiona została oddzielna Dyrekcja Dróg i Mostów. Komunikacja wodna nadal pozostawała w bezpośredniej gestii KRSW, przy której postanowieniem namiestnika z 15 II 1817 r. powołano do życia Ogólną Radę Budownictwa, Miernictwa, Dróg i Spławów. Stanowiła ona do 1840 r. najwyższe: „kolegium techniczne” do spraw komunikacji lądowej i wodnej w Królestwie. W sierpniu 1832 r. Rada Administracyjna w miejsce Dyrekcji Dróg i Mostów utworzyła Dyrekcję Komunikacji Lądowych i Wodnych, pozostawiając ją pod zwierzchnictwem KRSW. Ukaz Mikołaja I z 11 VII 1840 r. odłączył ww. Dyrekcję od KRSW i powołał do życia Zarząd Komunikacji Lądowych i Wodnych. Na mocy ukazu z 11 X 1842 r. do Zarządu wchodzili: zarządzający komunikacjami (lądową i wodną), dyrektor zarządu, inspektorzy generalni (odpowiedzialni za techniczne wykonawstwo robót) i kancelaria. Zarząd Komunikacji był nadzorowany przez dyrektora głównego KRSW i corocznie składał mu raport ze swojej działalności. Ten z kolei przedstawiał go dalej - Radzie Administracyjnej, a ta wytyczała kierunek dalszych prac Zarządu. W gestii Zarządu były wszelkie sprawy dotyczące budowy dróg i mostów, uspławniania i zabezpieczania brzegów rzek, zwierzchnie kierowanie robotami i służbą inżynieryjną w kraju (włączanie z Warszawą), administrowanie funduszami dróg i spławów, robotami szarwarkowymi oraz rozpatrywanie skarg i zażaleń dotyczących budownictwa lądowego i wodnego. Na mocy ww. ukazu Rada Administracyjna określiła też bliżej organizację Zarządu Komunikacji, podział jej czynności i kompetencji poszczególnych członków. Zgodnie z tym postanowieniem niektóre sprawy były rozstrzygane kolegialnie, a inne osobiście przez zarządzającego czy dyrektora Zarządu.

Zarządzający kierował służbą inżynieryjną i urzędniczą, wszystkimi działaniami dotyczącymi komunikacji w kraju, prowadził konduity urzędników pozostających pod jego zwierzchnictwem. Dyrektor zarządu zastępował zarządzającego w czasie jego nieobecność i czuwał nad wykonywaniem praw, przepisów i poleceń wyższej władzy, dla której przygotowywał materiały potrzebne do podejmowania wiążących działań i decyzji. Na czele kancelarii Zarządu stał początkowo jej dyrektor, później naczelnik, sprawujący ogólny nadzór nad registraturą, archiwum i pracami biurowymi i prowadził dziennik spraw tajnych oraz inwentarz ruchomości biura. W myśl art. 25 postanowienia Rady Administracyjnej z 20 XII 1842 r. w skład Biura Zarządu Komunikacji wchodziły: 1. Służba Ogólna (Kancelaria Ogólna), 2. Wydział Administracyjno-Rachunkowy, 3. Wydział Techniczny podzielony na dwie sekcje. Jedna z nich zajmowała się czynnościami technicznymi przy drogach, druga przy spławach. Do kompetencji Wydziału Administracyjno – Rachunkowego należało przeprowadzanie przetargów, wykonywanie umów, prowadzenie rachunkowości i sprawozdawczości.

Zarząd Komunikacji Lądowych i Wodnych w Królestwie Polskim ukazem Mikołaja I z 17 XII 1846 r. został uznany za jeden z okręgów komunikacji w Cesarstwie i otrzymał nazwę Zarządu XIII Okręgu Komunikacji. W sprawach dotyczących ustalania prac, przydzielania funduszów oraz rachunkowości Zarząd pozostawał w bezpośredniej zależności od namiestnika Królestwa, zaś w sprawach wymagających decyzji cesarza, od Ministerstwa Komunikacji w Cesarstwie. Na mocy ukazu cesarskiego z 6 III 1861 r. XIII Okręg przemianowano na VII, a ukaz z 19 VIII 1862 r. tworzył w miejsce VII Okręgu oddzielny i niezależny od władz w Cesarstwie Zarząd Komunikacji w Królestwie Polskim (w dotychczasowym składzie i organizacji), w bezpośredniej zależności od namiestnika Królestwa.

Po powstaniu styczniowym Zarząd Komunikacji, ukazem z 25 III 1867 r., podporządkowano Ministerstwu Komunikacji w Petersburgu jako jego XI Okręg Komunikacji. Inspekcje prywatnych kolei w Królestwie oddzielono od Okręgu i poddano wraz z osobnym inspektorem Głównemu Dyrektorowi Prywatnych Dróg Żelaznych w Cesarstwie Rosyjskim.

W czasie I wojny światowej Zarząd Okręgu Komunikacji przeniósł swoją siedzibę wraz z aktami z Warszawy do Mohylewa (1916 r.). W tym czasie pracował w rejonie działań V Armii, tj. w Królestwie Polskim oraz w zachodnich guberniach Cesarstwa tj. w guberniach: wołyńska, mohylewska, mińska, grodzieńska kowieńska, litewska, witebska,. Działalność swoją zakończył w 1918 r.

Do Spisu Treści

Zawartość

W zespole zachowały się akta Wydziału Administracyjno – Rachunkowego, Technicznego, w tym Zarządu Samodzielnego Naczelnika Robót Drogowych Frontu Zachodniego. Dotyczą one bezpośrednio lub pośrednio remontów i budowy dróg i mostów dla potrzeb armii rosyjskiej, szczególnie w czasie I wojny światowej. Są tu akta legislacyjne Ministerstwa Komunikacji w Petersburgu, akta własne Zarządu, plany sytuacyjne terenów, dokumentacja techniczna, harmonogramy robót, sprawozdania tyczące się budowy i remontów takich magistrali, jak: szosa Warszawa – Moskwa i Warszawa – Witebsk, jak również dróg lokalnych, łączących miasteczka i wsie na terenie Królestwa Polskiego oraz guberni wileńskiej, kowieńskiej, mińskiej, witebskiej, mohylewskiej i wołyńskiej. Takie same rodzaje dokumentów ilustrują budowę i odbudowę żelaznych, drewnianych i pontonowych mostów na Wiśle, Bugu, Narwi, Niemnie, Wieprzu, Pilicy, Berezynie, Dnieprze i innych rzekach. Ilościowo skromniejsza występuje dokumentacja dotycząca budowy linii i mostów kolejowych.

Sytuację ekonomiczną Zarządu i koszty prowadzonych robót na drogach i mostach można poznać bardziej od strony potrzeb, a nie stanu faktycznego. Występują tu, bowiem głównie zapotrzebowania na kredyty i materiały budowlane oraz furaż dla koni pociągowych. Zachowały się natomiast przepisy dotyczące prowadzenia ksiąg buchalteryjnych.

Pozostała dokumentacja dotyczy zatrudniania robotników drogowych, ich wynagrodzenia, zaopatrzenia, a nawet stosunków między pracodawcami a pracownikami. Obok spisów imiennych urzędników, robotników zatrudnionych przy „wojenno – drogowych” pracach, tabel wynagrodzeń, listy płacy, zachowały się też przepisy ws. rekrutacji do wojska. Znacznie więcej informacji znaleźć można na temat organizacji i likwidacji oddziałów i pododdziałów drogowych, mostowych i sanitarnych. Zachowało się ponadto kilka raportów i sprawozdań fabryk klinkieru, pracujących dla potrzeb budownictwa dróg, oraz warsztatów okuć dla koni pociągowych. W zespole występuje duża ilość planów, map, szkiców, fotografii dróg bitych, linii i mostów kolejowych, mostów na rzekach, fabryk cegły.

Do Spisu Treści

Układ

Chronologiczny.

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół nie został zmikrofilmowany.

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Inne Materiały Pokrewne

Materiały w AGAD także w zespołach:

1. Komisja Rządowa Przychodów i Skarbu, sygn. 2666.

2. Sekretariat Stanu w Królestwie Polskim, sygn. 251, 1511, 3605

Do Spisu Treści

Indeksy

Hasła geograficzne

Do Spisu Treści

Hasła osobowe

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania

Po I wojnie światowej część zespołu (ok. 700 poszytów) została przekazana do Archiwum Akt Dawnych. W czasie II wojny światowej akta te uległy całkowitemu zniszczeniu. W 1962 r. AGAD otrzymało drogą rewindykacji z b. ZSSR – ok. 1500 akt Warszawskiego Okręgu Komunikacyjnego, z których przeważająca ilość pochodzi z okresu I wojny światowej (Rosyjskie Archiwum Państwowe Akt Dawnych w Moskwie i Archiwum Obwodowe w mieście Gorki).

Jak cytować?

AGAD, Zarząd Warszawskiego Okręgu Komunikacji

Opracowanie

Inwentarz kartkowy do omawianych akt został opracowany w latach 60. XX w. przez Janinę Zaborowską. Pod koniec lat 90. został ponownie zmeliorowany przez Małgorzatę Migdalską, która przeprowadziła transkrypcję tytułów, przetłumaczyła tytuły na język polski, spaginowała akta, wypisała część załączników. Inwentarz został wpisany do komputerowej bazy Access przez stażystów Oddziału II; pola: sygnatura, tytuł, daty, język, liczba stron, opis zewnętrzny, dawne sygnatury, uwagi. Dalsze prace nad zespołem prowadziła Małgorzata Osiecka w latach 2006-2008. Zostały przygotowane indeksy: osobowy i geograficzny, opracowano wstęp do inwentarza. W rubryce „uwaga” wprowadzono informacje o stanie zachowania akt oraz określono rodzaj załączników występujących w jednostce (broszury, gazety, ulotki, legitymacje służbowe, itp.). Pozostawiono tu też kartografika nie związane bezpośrednio z tematyką jednostki (sygn. 296, 529, 534, 599, 673, 700, 702, 709, 729, 791, 815, 924, 1004, 1021, 1027, 1054, 1165). W rubryce tej natomiast nie odnotowano map, planów sytuacyjnych, rysunków technicznych ze względu na częstotliwość ich występowania (w niektórych jednostkach archiwalnych po kilkadziesiąt planów i rysunków) oraz na częste ich kreślenie bezpośrednio na kartach dokumentacji aktowej.

Do Spisu Treści

Bibliografia

Krupska Z., Zarząd Warszawskiego Okręgu Komunikacji, [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych. Przewodnik po zasobie, t. 2, Epoka porozbiorowa, red. F. Ramotowska, Warszawa 1998, s. 517-521

Kastrowska I., Landau Z., Tomaszewski J., Historia gospodarcza Polski XIX i XX wiek, Warszawa 1966

Okolski A., Wykład prawa administracyjnego oraz prawa administracyjnego obowiązującego w Królestwie Polskim, t. 1-3, Warszawa 1880-1884

Przewodnik po Królestwie Polski, t. 1-2, oprac. A. Babiński, J. M. Bazewicz, Warszawa 1900

Rutkowski J., Historia gospodarcza Polski, t.2, Czasy Porozbiorowe, Poznań 1950

Do Spisu Treści

Zawartość