SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje urzędu

Zawartość

Udostępnianie

Hasła

Materiały Pokrewne

Pozostałe Informacje

Bibliografia

Zawartość

Stała Komisja Wojenno - Śledcza - spisy osobowe 1833 - 1864

Stała Komisja Wojenno - Śledcza - akta spraw 1834 - 1865, 1881

Stała Komisja Wojenno - Śledcza, 1833-1865, 1881

Inwentarz zespołu PL, 1 241

Opracowała Monika Michalska

Dzieje urzędu

Stała Komisja Wojenno - Śledcza powstała w kwietniu 1833 r., w związku z odradzającą się po upadku powstania listopadowego działalnością konspiracyjną. Po zdławieniu partyzantki Józefa Zaliwskiego Namiestnik Królestwa Polskiego i Głównodowodzący Armią Czynną feldm. Iwan F. Paskiewicz, na mocy ustawy Wojskowego Kodeksu Karnego upoważniającego głównodowodzącego armii do tworzenia komisji śledczych i sądów, polecił warszawskiemu gubernatorowi wojennemu – gen. Janowi hr. de Witt zorganizowanie w Warszawie Specjalnej Komisji Śledczej do spraw Politycznych.

Szczegółową instrukcje dotyczącą utworzenia Komisji, 1 IV 1833 r. de Witt przekazał do wykonania generał-policmajstrowi Armii Czynnej pułkownikowi korpusu żandarmów Andriejowi Storożence. Początkowo miała mieć ona charakter tymczasowy – jedynie dla zbadania sprawy partyzantki Zaliwskiego. Otrzymała nazwę Komisji Śledczej dla Przestępców Politycznych [Sledstwiennaja Komissija nad Politiczeskimi Złoumyszlennikami]. Wobec skuteczności jej działania, a także nieustającej działalności spiskowej, Komisja została przekształcona w stały organ sądowy i stała się główną instytucją do ścigania przestępstw politycznych, nie tylko na terenie Królestwa Polskiego, ale także ich powiązań poza granicami kraju.

Oficjalna nazwa nadana w styczniu 1834 r. brzmiała: Komisja Śledcza przy naczelnym Dowódcy Armii Czynnej i Naczelniku Królestwa Polskiego [Sledstwiennaja Komissija Uczrieżdiennaja pri Gławnokomandujuszczem Diejstwujuszczeju Armieju i Namiestnikie Jego Impieratorsko – Carskogo Wieliczestwa]. Prezesem Komisji został mianowany Andriej Storożenko, a na siedzibę przeznaczono X Pawilon Cytadeli Warszawskiej. Całkowity skład Komisji uzależniony był od stopnia nasilenia działalności konspiracyjnej a co za tym idzie intensywności jej prac. W czasie gdy były one najbardziej wzmożone Komisję stanowili: prezes, dwóch członków wojskowych i pięciu urzędników cywilnych, w tym: prokurator i dwóch inkwirentów. Personel pomocniczy stanowili: archiwariusz, prowadzący dziennik i pisarz. W okresie przedpowstaniowym, gdy działalność spiskowa przyjęła największe rozmiary, w celu usprawnienia systemu ścigania powstała przy namiestniku (październik 1861) druga centralna komisja śledcza nazwana Tymczasową. Wówczas dotychczasowa otrzymała nazwę Stałej a skład jej został znacznie zwiększony. Obejmował: prezesa, jego pomocnika, czterech starszych i dwóch młodszych członków, dwóch referentów, czterech protokolantów, prowadzącego dziennik, archiwariusza i dwóch pisarzy. Zwierzchnictwo nad obydwoma komisjami powierzono Warszawskiemu Wojennemu Generał-Gubernatorowi. Po wybuchu powstania styczniowego działalność Stałej Komisji osłabła; główne sprawy przejęła Tymczasowa Komisja. Po zlikwidowaniu Komisji Tymczasowej (lipiec 1862 r.) Stała Komisja wróciła pod bezpośrednią władzę namiestnika. Ostatecznie została zniesiona 1 stycznia 1865 r.

Do zadań Komisji należało tropienie wszelkich przestępstw politycznych w Królestwie Polskim i ich powiązań z działalnością poza granicami kraju. Zbierała ona materiały dowodowe, prowadziła działalność śledczą i inkwizycyjną; opracowywała raporty, które składała namiestnikowi do zatwierdzenia. Zawierały one wyniki śledztwa i wnioski co do dalszego postępowania z oskarżonym. Jeżeli przestępstwo należało do kategorii ciężkich przestępstw politycznych, przekazywała sprawę do sądu wojennego (zw. komisją wojenno-sądową); inne kierowano do sądów kryminalnych. Wymierzano też kary trybem administracyjnym, które Komisja sama proponowała i przedkładała namiestnikowi.

Działalność Komisji opierała się na donosach policji politycznej i tajnych agentów. Korzystała także z usług policji działającej na terenie pozostałych zaborów na mocy podpisanej odpowiedniej konwencji pomiędzy rządami państw zaborczych. W momencie jej powstania wojskowe przepisy karne, które miały określać tryb postępowania komisji śledczych nie zostały jeszcze skodyfikowane. Komisja działać miała jedynie na podstawie instrukcji opracowanej przez generał - gubernator hr. de Witt. Procedurę śledczą uregulowała dopiero wojenna ustawa karna wydana w 1839 r. Formalnie śledztwo miało być prowadzone według przepisów karnego Kodeksu Wojskowego. W rzeczywistości Komisja posługiwała się najróżniejszymi sposobami, nierzadko daleko odbiegającymi od założeń prawnych; od gróźb i tortur poprzez podstęp do łagodnych próśb i obietnic.

Do Spisu Treści

Zawartość

Omawiany zespół podzielony jest na dwie grupy: 1. spisy „przestępców politycznych” czyli dwa tomy sumariusza imiennego, obejmującego nazwiska osób w sprawie których Komisja prowadziła śledztwo (l. 1833-1864). 2. akta poszczególnych spraw, obejmujące zeznania oskarżonego, a także innych osób związanych z prowadzonym śledztwem, świadków, rodziny; donosy; raporty z przebiegu śledztwa, raporty z podjętych decyzji (80 j. a., z lat 1834-1865).

Sumariusze prowadzone były w układzie tabelarycznym i porządku chronologicznym; obejmują: dane personalne (pochodzenie społeczne, zawód, miejsce zamieszkania), krótką informację o działalności przestępczej i wniosek Komisji na temat dalszego postępowania w sprawie: skierowanie sprawy do sądu wojennego, do sądów zwykłych, wymierzenie kary w trybie administracyjnym lub zwolnienie; decyzja namiestnika i odsyłacz do akt spraw. Dane te nie zawsze są kompletne i dokładne, jednak wobec szczątkowego charakteru zespołu stanowią niejednokrotnie jedyne świadectwo zaangażowania i uczestnictwa wielu osób w polskich ruchach wolnościowych, spiskach, oddają powiązania z działalnością konspiracyjną.

Na podstawie zapisów sumariuszy (głównie!) oraz zachowanych akt spraw można w nich wyodrębnić dwa okresy chronologiczne i polityczne: paskiewiczowski i powstania styczniowego. Pierwszy dotyczył śledztw w sprawie wszelkich przejawów polskiego życia narodowego i prób tworzenia różnych organizacji. Większość to sprawy o niewłaściwy stosunek do władzy, kolportowanie i czytanie zakazanych utworów, nieprawomyślne dyskusje, obrazę majestatu, okazywanie pomocy osobą podejrzanym politycznie, utrzymywanie kontaktów z zagranicą, uchylanie się od składania donosów, uczestnictwo w spiskach antyrządowych i ruchach wolnościowych; zbiegostwo. W aktach znajdują się także sprawy obywateli przybyłych z zaboru austriackiego i pruskiego, emigrantów wracających do kraju, emisariuszy.

Pierwszymi osobami w sprawie których Komisja prowadziła działalność inkwizytorską byli powiązani z powstańcami 1831 r., członkowie Związku Dobroczynności Patriotycznej, zajmujący się niesieniem pomocy rodzinom poległych w powstaniu i więzionym; podejrzani o kontakty z emigracją polityczną czy przechowywanie pamiątek narodowych i wydawnictw zakazanych.

Kolejni sądzeni to osoby związane z partyzantką Józefa Zaliwskiego i Artura Zawiszy, działacze Stowarzyszenia Ludu Polskiego i Powszechnej Konfederacji Narodu Polskiego; uczestnicy spisku łomżyńskiego zorganizowanego w środowisku uczniowskim przez Rafała Błońskiego, spisku w guberni kieleckiej. Następnie: organizacji warszawsko – łukowskiej założonej przez Karola Levittoux; tajnej organizacji w seminarium unickim w Chełmie – „Fraternitas” . Z lat czterdziestych pochodzą akta spraw związanych ze spiskami Gerwazego Gzowskiego i Władysława Więckowskiego, warszawskich organizacji rzemieślniczych i plebejskich, spisków na terenie kieleckiego i lubelskiego, organizacji chłopskiej ks. Piotra Ściegiennego i rzemieślników radomskich. W drugiej połowie lat czterdziestych były to sprawy dotyczące kontaktów z organizacjami poznańskimi i galicyjskimi, oraz przygotowywanego powstania w Królestwie Polskim, sprawa ataku na Siedlce, powstania chłopów w pow. miechowskim i przygotowywanej wyprawy chłopów do Krakowa; organizacji Henryka Krajewskiego oraz koła „Entuzjastek”.

Z lat pięćdziesiątych pochodzą głównie zapisy o uczestnikach powstania krakowskiego i poznańskiego przekazywanych władzom Królestwa przez rządy austriacki i pruski; emigrantów wracających do kraju. Na początek panowania Aleksandra II przypadają sprawy związane z donosem o przygotowywanym zamachu na życie cara, a także wychodźców wracających do kraju na podstawie manifestu carskiego z 1856 r.

Akta z okresu powstania styczniowego dotyczą różnych przestępstw politycznych jak: śpiewanie zakazanych pieśni, noszenie emblematów patriotycznych, strojów narodowych, uczestnictwo w obchodach narodowych, drukowanie i kolportowanie odezw, ogłoszeń o nabożeństwach, tajnej prasy; inspiratorów ruchów narodowych i propagandy patriotycznej.

W czasie powstania pomimo zdystansowania Stałej Komisji przez Tymczasową, w dalszym ciągu uczestniczyła ona prawie we wszystkich ważniejszych procesach . Z okresu powstania styczniowego są również nieliczne wzmianki, dotyczące spraw administracyjno – gospodarczych; ponadto akta personalne wojskowych i urzędników zatrudnionych w więziennictwie i strukturach śledczych: nominacje, nagrody, uposażenia, karty przebiegu służby.

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół jest zmikrofilmowany i zeskanowany. Skany dostępne na szukajwarchiwach.pl.

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Inne Materiały Pokrewne

Część akt Stałej Komisji znajduje się obecnie w Centralnym Państwowym Archiwum Wojskowo-Historycznym w Moskwie, są to akta o największej wadze, które zostały przekazane sądom wojskowym działającym na terenie Królestwa Polskiego, a następnie Audytoriatowi Polowemu Wojsk i Armii stacjonującej w Królestwie.

Dane ogólne o osobach sądzonych znajdują się także w zespołach akt przechowywanych w Centralnym państwowym Archiwum Historycznym w St. Petersburgu oraz w Głównym Państwowym Archiwum Federacji Rosyjskiej w Moskwie

Materiały o podobnej treści znajdują się też w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, w zespołach:

Tymczasowa Komisja Wojenno - Śledcza

Audytoriat Polowy w Królestwie Polskim

Zarząd Generał-Policmajstra w Królestwie Polskim

Do Spisu Treści

Hasła

Do Spisu Treści

Hasła osobowe

Do Spisu Treści

Hasła geograficzne

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania (Historia zespołu)

Kancelaria Stałej Komisji Wojenno-Śledczej nie zatrzymywała u siebie całości materiału dowodowego, co wiązało się z trybem postępowanie śledczo-sądowego, polegającego na nieustannym obiegu akt kierowanych do sądu wojennego, Audytoriatu Polowego, czy za pośrednictwem Audytoriackiego Departamentu Ministerstwa Wojny przesyłanych do decyzji cesarza. Do kancelarii Komisji Śledczej akta już nie wracały. Registraturę Komisji przejęła po jej likwidacji Tymczasowa Komisja Śledcza, a po jej zniesieniu akta spraw przekazano do Archiwum Akt Dawnych. Spisy imienne, akta organizacyjne i personalne złożono w Archiwum Sztabu Warszawskiego Okręgu Wojennego. Sprawy nieukończone trafiły do naczelnika warszawskiego okręgu żandarmerii.

W 1915 r. akta z AAD przewieziono do Rosji, skąd wróciły w 1923 r. W r. 1939 akta obydwu komisji liczyły ok. 4900 j. a. Akta z archiwum sztabowego przejęło Centralne Archiwum Wojskowe. Całość materiału uległa zagładzie w czasie II wojny światowej. Starty wyniosły prawie 100% . Ocalały jedynie dwa tomy sumariusza imiennego, który stanowi wyciąg treści spraw śledczych całego zespołu.

W l. 1962 - 1964 r. przekazano z ZSRR do AGAD 80 poszytów akt spraw Stałej Komisji z lat 1833-1865.

Jak cytować?

AGAD, SKŚ

Opracowanie

Pierwszy inwentarz kartkowy do zespołu został sporządzony ok. 1965 r. przez Franciszkę Ramotowską. Był on jednak dalece niekompletny i odbiegał od przyjętych obecnie zasad opracowania pomocy archiwalnych do zespołów. W 2002 r. podjęto meliorację zespołu. Przeprowadzono transkrypcję rosyjskich tytułów akt i przetłumaczono je na język polski. Wobec szczątkowego stanu zachowania zespołu utrzymano dotychczasowy układ chronologiczny w ramach dwóch grup: spisów alfabetycznych osób, w sprawach których Komisja prowadziła śledztwo i akt spraw. Pozostawiono dotychczasowe sygnatury. Uściślono datację, tam gdzie było to możliwe rozwiązano dane osobowe oraz podano właściwe polskie brzmienie nazw geograficznych. W opisie jednostki inwentarzowej uwzględniono następujące elementy: sygnatura, tytuł, daty, język, opis zewnętrzny, liczba stron, sygnatury kancelaryjne, sygnatury dawne i uwagi. Wprowadzono także informację o mikrofilmie. Uzupełniono rubryki dotyczące języka akt i sygnatur dawnych. W jednostkach zawierających akta spraw (sygn. 3-82), w rubryce uwagi podano informacje o występowaniu zapisu na temat danej osoby w sumariuszach imiennych (sygn. 1-2). Do inwentarza (sygn. 3–82) sporządzono indeks osobowy i geograficzny.

Do Spisu Treści

Bibliografia

S. Kieniewicz, Warszawa w latach 1795 – 1914. Warszawa 1978

K. Konarski, Archiwum Akt Dawnych w Warszawie, Komisje Śledcze Tymczasowa i Stała [w:] Straty archiwów i bibliotek warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, t. II, Archiwa porozbiorowe i najnowsze, Warszawa 1956, s. 170-173

S. Król, Cytadela Warszawska. X Pawilon – carskie więzienie polityczne (1833 – 1856), Warszawa 1978

J. Niemojewski, Podstawy prawne wyroków sądów wojskowych rosyjskich w powstaniu 1863 roku na terytorium Królestwa Polskiego. Szkic historyczno-prawny [w:] Księga pamiątkowa ku uczczeniu dwudziestopięcioletniej działalności naukowej Marcelego Handelsmana, Warszawa 1928, s. 301-330

F. Ramotowska, Stała Komisja Wojenno – Śledcza Ustanowiona przy Namiestniku i Głównodowodzącym Wojskami Warszawskiego Okręgu Wojennego [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Przewodnik po zasobie, t. II, Epoka Porozbiorowa, pod red. F. Ramotowskiej, Warszawa 1998, s. 454-460

Zesłańcy Powstania Styczniowego z Królestwa Polskiego. Wykaz nazwisk z akt w zasobie Archiwum Głównego Akt Dawnych”, opr. Z. Strzyżewska, Warszawa 2001

Zbiór zeznań śledczych o powstaniu styczniowym, opr. i przyg. do druku S. Kieniewicz, Wrocław 1956

Do Spisu Treści

Zawartość