SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Zawartość

Układ

Udostępnianie

Hasła osobowe

Materiały Pokrewne

Pozostałe Informacje

Inne inwentarze

Bibliografia

Zawartość

Heroldia Królestwa Polskiego 1620-1649, 1724–1863 (1903); aneksy: 1629–1841

Additamentum: Heroldia Królestwa Polskiego - dyplomy

Heroldia Królestwa Polskiego

Inwentarz zespołu PL, 1/219

Opracowanie: Małgorzata Osiecka

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Urząd Heroldii Królestwa Polskiego został utworzony przy II Radzie Stanu Królestwa Polskiego na podstawie ukazu cesarskiego z 25 VI/7 VII 1836 r. oraz art. 51-55 prawa o szlachectwie z tejże daty. Zadaniem wymienionego ukazu było „urządzenie stanu szlacheckiego”. Zakładano w nim przywrócenie szlachcie rodowej należnych jej praw (utraconych w 1807 r. przez zrównanie stanów), a przede wszystkim stworzenie możliwości uzyskania tytułu szlacheckiego osobom zasłużonym w wojsku i administracji. Prawo to opierało się na analogicznej ustawie obowiązującej w Cesarstwie Rosyjskim od maja 1832 r., wprowadzało w Królestwie Polskim rosyjską procedurę „nabycia szlachectwa z mocy prawa”. Podstawę o ubieganie się o szlachectwo dziedziczne dawało wojskowym w służbie czynnej uzyskanie stopnia oficerskiego, urzędnikom zaś nominację na urząd cywilny klasy IV. Natomiast szlachectwo osobiste mogli nabyć wojskowi, którzy otrzymali stopień oficerski w chwili zwolnienia ze służby, a także urzędnicy państwowi sprawujący urząd klasy X.

Prawo o szlachectwie zabezpieczało także tytuły już posiadane, pod warunkiem ich udowodnienia na podstawie dokumentów potwierdzających, że jeden z przodków w linii męskiej przed 1775 r. posiadał „zupełnym prawem własności” jedną cała wieś albo przed 1795 r. był posłem lub senatorem na Sejm, dygnitarzem koronnym, bądź był odznaczony Orderem Orła Białego czy też św. Stanisława. Ponadto szlachectwo mogło być uznane w razie udowodnienia, że osoba ubiegająca się o nie miała stopień oficera polskiego (od kapitana w górę), służyła przed 1831 r. w Wojsku Polskim i nie uczestniczyła w powstaniu listopadowym.

Problemy z przedstawieniem tych dokumentów oraz kosztowna procedura legitymacyjna były przyczyną wprowadzenia pewnych zmian w prawie o szlachectwie. I tak postanowieniem cesarskim z 3/21 XII 1839 r. zliberalizowano dotychczasowe kryteria legitymacyjne. Odtąd wystarczyło tylko udowodnić posiadanie wsi przed 1795 r. (a nie jak dotąd przed 1775 r.) lub piastowanie urzędu ziemskiego (nie tylko koronnego).

Heroldia składała się z Wydziału Stałego (w nim trzy sekcje) i kilku tymczasowych, tworzonych odpowiednio do potrzeb. Załatwiały one tylko te sprawy, które były związane z „uznaniem szlachectwa dziedzicznego, nabytego przed ogłoszeniem prawa o szlachectwie”.

Wydział Stały Heroldii zajmował się wydawaniem świadectw na zatwierdzone dowody szlacheckie, sporządzaniem dyplomów, utrzymywaniem ksiąg szlachty dla całego Królestwa i ułożeniem „Herbarza”. W ramach Wydziału działały trzy sekcje. Sekcja I rozpatrywała dowody szlachectwa dziedzicznego, nabytego zarówno przed, jak i po ogłoszeniu prawa oraz przygotowywała dyplomy. Sekcja II opiniowała wnioski o przyznanie prawa osobistego, przygotowywała „Herbarz” oraz prowadziła trzy rodzaje ksiąg: a) księgi szlachty dziedzicznej przed ogłoszeniem prawa; b) księgi szlachty dziedzicznej po ogłoszeniu prawa; c) księgi szlachectwa osobistego. Sekcja III czuwała nad prawidłowym biegiem i porządkiem postępowania kancelaryjnego. Przy Wydziale działało też biuro techniczne z głównym rysownikiem odpowiedzialnym za wierność rysunków i kopii oraz stronę kaligraficzną wystawianych dyplomów i świadectw oraz biuro kontrolera ksiąg czuwające nad zgodnością wpisów z aktami i stanem fizycznym ksiąg.

Zadaniem Heroldii było rozpatrywanie i opiniowanie przedstawianych dowodów szlachectwa. Składały je osoby starające się o zatwierdzenie lub przyznanie tego tytułu. Decyzje Heroldii, oddalone z powodu braku podstaw do przyznania szlachectwa, miały charakter orzeczeń odmownych i ostatecznych. Wnioski rozpatrzone pozytywnie były przesyłane do II Rady Stanu Królestwa Polskiego do zatwierdzenia, jej to bowiem przysługiwało prawo przyznawania tytułów szlacheckich. Na zlecenie Rady Wydział Stały Heroldii dokonywał wpisu do właściwej księgi szlacheckiej i wystawiał dyplomy i świadectwa. Następnie wydawał je zainteresowanym osobom za pośrednictwem podległych Heroldii deputacji szlacheckich, działających początkowo przy komisjach wojewódzkich, a od 1837 r. przy rządach gubernialnych. Prezesem Heroldii był członek Rady Stanu Aleksander Colonna hr. Walewski.

Uzupełnieniem nowego systemu godności szlacheckich było prawo o tytułach honorowych z 23 IX/5 X 1840 r. Mogły być one nadawane i potwierdzane tylko przez cesarza. Z dotychczasowych tytułów potwierdzenia nie wymagały jedynie te, które zostały nadane przez cesarza Aleksandra I. W pozostałych przypadkach dowody w sprawie używania tytułów honorowych składane były Heroldii. Po ich sprawdzeniu Heroldia przekazywała je z pozytywną opinią Radzie Stanu, a ta rosyjskiej Radzie Państwa do zatwierdzenia przez cesarza. W tym przypadku Heroldia spełniała funkcje kontrolne i była ogniwem pośredniczącym pomiędzy cesarzem a zainteresowaną osobą. Mogła ona tylko tytuły potwierdzać a nie zatwierdzać!

Po likwidacji II Rady Stanu Królestwa Polskiego w 1841 r. jej kompetencje, jako władzy nadrzędnej w stosunku do Heroldii, przejęło Ogólne Zebranie Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu.

Po 25 latach działalności Heroldia została w 1861 r. zlikwidowana. Jej kompetencje wraz z aktami przejęła III Rada Stanu Królestwa Polskiego. W trakcie swojej 25-letniej działalności Heroldia wylegitymowała około 5 300 rodzin. Na podstawie zgromadzonego materiału aktowego opublikowała drukiem Spis szlachty Królestwa Polskiego (podając w nim nazwisko, imię, imię ojca i numer zapisu w księdze szlachty) oraz dwujęzyczny Herbarz rodzin szlacheckich Królestwa Polskiego. Zawiera on alfabetyczny wykaz herbów. Został podzielony na trzy działy: "I - rodziny szlacheckie posiadające tytuły honorowe; II - rodziny należące do stanu szlacheckiego przed ogłoszeniem prawa; III - rodziny weszłe do stanu szlacheckiego po ogłoszeniu prawa". Dwa ostatnie działy zostały ułożone alfabetycznie według nazw herbów.

Po likwidacji III Rady Stanu Królestwa Polskiego (1867 r.) na podstawie ukazu cesarskiego z 27 II/11 III 1870 r. zatwierdzanie tytułów szlacheckich zostało podporządkowane Departamentowi Heroldii Rządzącego Senatu w Petersburgu.

Do Spisu Treści

Zawartość

Na szczątek zespołu akt Heroldii Królestwa Polskiego składają się akta dotyczące tytułów honorowych i legitymacji szlachectwa kilkudziesięciu rodzin. Są to akta odziedziczone po Deputacji do Rozpoznawania i Przyznawania Tytułów Honorowych wybranych z grona Senatu (sygn. 1-12), akta wytworzone w kancelarii Heroldii (sygn. 13-18), zawierające sprawy legitymacji szlachectwa, biblioteki Heroldii oraz indeks osobowy do nieistniejących akt Heroldii; także aneksy (sygn. 19-26) do przewodu legitymacyjnego rodzin szlacheckich zamieszkałych w Królestwie Polskim, na Litwie, Wołyniu i Ukrainie. Jak wcześniej wspomniano dokumenty pergaminowe i papierowe z lat 1629-1841, wyłączone zostały z zespołu i przechowywane są w zbiorach dokumentów papierowych i pergaminowych w Oddziale I AGAD.

1. Akta odziedziczone po Deputacji do Rozpoznawania i Przyznawania Tytułów Honorowych wybranych z grona Senatu, 1724-1863 (sygn. 1-12; 12 j.a.). Są to akta dotyczące legitymacji tytułów honorowych, książęcych i hrabiowskich pozostałe po b. Senacie Królestwa Polskiego.

2. Akta wytworzone w kancelarii Heroldii, 1823-1860 (sygn. 13-18; 6 j.a.). Akta zawierają m.in. wnioski i decyzje w sprawie legitymacji szlachectwa, biblioteki Heroldii oraz indeks osobowy rodzin wylegitymowanych przez Heroldię do nie zachowanych akt Heroldii.

3. Aneksy do przewodu legitymacyjnego rodzin szlacheckich zamieszkałych w Królestwie Polskim, na Litwie, Wołyniu i Ukrainie, 1800-1847, 1903 (sygn. 19-26; 8 j.a.). M. in.: wypisy z akt sądowych i ksiąg metrykalnych, odpisy z akt Heroldii, wykaz osób, którym rezolucje Heroldii z powodu niewiadomego miejsca zamieszkania nie mogły być doręczone; księga metrykalna.

Do Spisu Treści

Układ

Wg grup rzeczowych.

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół jest częściowo zdigitalizowany.

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Inne Materiały Pokrewne

Materiały dot. Heroldii znajdują się także w zespołach: KRSW, II i III Rada Stanu Królestwa Polskiego, OZWDRS, Sekretariat Stanu Królestwa Polskiego, Deputacja Szlachecka i Kancelaria Marszałka Szlachty Gub. Warszawskiej; ponadto: Archiwum Historyczne w Petersburgu (Departament Heroldii Rządzącego Senatu i Kancelaria Własna JCMości do Spraw Królestwa Polskiego).

Do Spisu Treści

Hasła osobowe

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania

Akta Heroldii przekazano do utworzonego w 1867 r. Archiwum Akt Dawnych. W l. 1893-1895 wszystkie akta zlikwidowanej Heroldii Królestwa Polskiego wywieziono do Petersburga i złożono w Departamencie Heroldii Rządzącego Senatu. Wśród nich były także akta Deputacji Senatu Królestwa Polskiego i Komitetu Tymczasowego do Rozpoznawania Szlachectwa. Akta Heroldii wróciły do Polski w 1922 r. (po traktacie ryskim) i zostały złożone w Archiwum Akt Dawnych w Warszawie; uległy zniszczeniu w 1944 r. Przechowywany obecnie w AGAD szczątek zespołu to akta rewindykowane w 1964 r. ze Związku Radzieckiego, nie przekazane Polsce po I wojnie światowej. Jedyną jednostką przechowywaną przez II wojną światową w AAD są akta o sygn. 15 (AAD nr 7904). W 2021 r. do zespołu dołączono jednostkę (sygn. 26) – nabytek AGAD od osoby prywatnej.

Jak cytować?

AGAD, Heroldia KP

Opracowanie

Inwentarz książkowy z wstępem i indeksem osobowym, opracowała W. Maciejewska w 1969 r. W latach 90. XX w. M. Osiecka zinwentaryzowała ponownie akta Heroldii wg ww. trzech grup rzeczowych i zmeliorowała dotychczasowy inwentarz. Opracowała także indeks osobowy. Nowy inwentarz został wydany drukiem w 1999 r. Skatalogowanych w tym inwentarzu dokumentów pergaminowych i papierowych należy szukać w inwentarzach zbiorów tych dokumentów pod sygnaturami 8876-8890 (pergaminy) i 3925-3940 (papiery).

Do Spisu Treści

Inne inwentarze

Inwentarz wydany drukiem: Heroldia Królestwa Polskiego 1836–1861. Inwentarz, oprac. M. Osiecka, Warszawa 1999

Inwentarz książkowy i kartkowy Zbioru dokumentów pergaminowych AGAD, oprac. zbior. pod kier. I. Sułkowskiej−Kurasiowej, l. 60. XX w. oraz inwentarz książkowy Zbioru dokumentów papierowych AGAD, oprac. S. Ciara w l. 1976–1978 (uzup. M. Kulecki w l. 1987–1988).

Do Spisu Treści

Bibliografia

Dziennik praw Królestwa Polskiego, t. 19, 26, 41, 58, 70

Dokumenty dotyczące akcji delegacji polskich w komisjach mieszanych Reewakuacyjnej i Specjalnej w Moskwie (1921, 1 I-14 II 1922), z. 2, Warszawa 1921

Dziadulewicz S., Jak się legitymowano ze szlachectwa przed b. Heroldyą Królestwa Polskiego, „Miesięcznik Heraldyczny”, t. 7, 1914

Inwentarz akt II Rady Stanu Królestwa Polskiego z lat 1832-1841, oprac. F. Ramotowska, Warszawa 1976

Heroldia Królestwa Polskiego 1836–1861. Inwentarz, oprac. M. Osiecka, Warszawa 1999

Jedlicki J., Klejnot i bariery. Przeobrażenia szlachectwa polskiego w schyłkowym okresie feudalizmu, Warszawa 1968

Kuczyński S., Polonica heraldyczne i sfragistyczne w zbiorach leningradzkich, „Archeion”, t. 66, 1978

Łukomski W. K., Dokumenty byłej Heroldii Królestwa Polskiego, „Miesięcznik Heraldyczny”, t. 7, 1914

Marcinkowski K., Rodziny zaszczycone szlachectwem w Królestwie Polskim 1815-1836 (z 55 podobiznami herbów), Warszawa 1907 (reprint 1996)

Osiecka M., Heroldia Królestwa Polskiego, [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Informator o zasobie archiwalnym, oprac. zbiorowe pod red. D. Lewandowskiej, Warszawa 2008, s. 239-241

Pawliszczew M., Herbarz rodzin szlacheckich Królestwa Polskiego najwyżej zatwierdzony, t. 1-2, Warszawa 1853

Perkowski T., Legitymacje szlachty polskiej w prowincjach zabranych przez Rosję, „Miesięcznik Heraldyczny”, t. 17, 1938

Ramotowska F., Heroldia Królestwa Polskiego 1836–1861, [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Przewodnik po zasobie, t. II Epoka porozbiorowa, pod red. F. Ramotowskiej, Warszawa 1998 s. 123–126

Sęczys E., Heraldica urzędowe z lat 1830-1861 w zasobie Archiwum Głównego Akt Dawnych, „Archeion”, t. 79, 1985

E. Sęczys, Szlachta wylegitymowana w Królestwie Polskim w latach 1836-1861, Warszawa 2000

Spis szlachty wylegitymowanej w guberniach grodzieńskiej, mińskiej, mohylewskiej, smoleńskiej i witebskiej, oprac. S. Dunin, S. Górzyński, Warszawa 1992

Terlecki I., Heroldia i porządek otrzymywania od niej utwierdzenia szlachectwa, Petersburg 1832

Warężak J., Wykaz materiałów archiwalnych otrzymanych przez Wydział Archiwów Państwowych z Rosji od 1922 do 1930, „Archeion”, t. 9, 1931

Do Spisu Treści

Zawartość