SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Zawartość

Układ

Udostępnianie

Indeksy

Materiały Pokrewne

Pozostałe Informacje

Inne inwentarze

Bibliografia

Zawartość

Towarzystwo Królewskie Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800-1832

Towarzystwo Królewskie Warszawskie Przyjaciół Nauk z lat 1800-1832

Inwentarz zespołu PL, 1/199

Opracowanie: Małgorzata Osiecka

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Towarzystwo powstało w 1800 roku z inicjatywy polskich uczonych okresu reform stanisławowskich, którzy nie widząc na razie możliwości odrodzenia politycznego Rzeczypospolitej, podjęli prace nad rozwojem nauki i kultury narodowej. Miało wzorować się na Instytucie Francuskim i innych akademiach naukowych zagranicznych.

Za datę założenia Towarzystwa uznano dzień pierwszego posiedzenia, 23 listopada 1800 r. Wśród założycieli Towarzystwa dużą rolę odegrali m.in. Stanisław Sołtyk, bp Jan Albertrandi, ks. Stanisław Staszic, Tadeusz Czacki, Tadeusz Matuszewicz, ks. Franciszek Dmochowski, Stanisław Potocki. Towarzystwo zostało zalegalizowane dopiero po dwóch latach działania, reskryptem króla pruskiego z 1 VII 1802 r. W czasach Księstwa Warszawskiego jego istnienie zatwierdził 30 IV 1808 r. książę warszawski Fryderyk August, dodając do nazwy Towarzystwa przymiotnik Królewskie (TKWPN). W okresie Królestwa Polskiego Towarzystwo zostało zatwierdzone kolejno przez Aleksandra I i Mikołaja I.

Założenia programowe i organizacyjne Towarzystwa uchwalone na pierwszych posiedzeniach sformułowane zostały w ustawie z 30 X 1802 r., która w następnych latach (1804, 1814, 1827) była nowelizowana, ale w punktach zasadniczych przetrwała aż do jego likwidacji.

Towarzystwo dzieliło się początkowo na pięć działów, przejściowo na trzy, a od 1805 roku do końca swego istnienia na dwa: dział „umiejętności”, obejmujący nauki matematyczne i biologiczne i dział „nauk” – nauki humanistyczne. Poza tym przy Towarzystwie powołano bibliotekę, Gabinet Historii Naturalnej, Gabinet Fizyczny, Radę Administracyjną, Komitet Prawny i Komitet Biblioteczny.

Na czele Towarzystwa stał prezes wybierany przez członków czynnych, a funkcję jego zastępcy pełnił prezes jednego z działów. Formalnie kadencja prezesa trwała 4 lata, w praktyce przedłużono ją w drodze wyborów. W ciągu 30 lat działalności Towarzystwo miało tylko 3 prezesów: Jana Albertrandiego (1800 – 1808), Stanisława Staszica (1808 – 1826) i Juliana Niemcewicza (1827 – 1831). Po upadku powstania listopadowego zastępczo pełnił funkcję prezesa bp Adam Prażmowski.

Działami kierowali prezesi, wybierani początkowo na rok, a od 1814 r. na okres 4 lat.

Do Towarzystwa należeli członkowie „czynni”, „przybrani”, „korespondenci” i „honorowi” – regulowała to ustawa TKWPN z 1814 r. Kalendarzyk Polityczny na rok 1820 wymienia 171 członków, w tym 58 czynnych, 35 przybranych, 55 korespondentów i 23 honorowych.

Towarzystwo przyjmowało do swego grona uczonych i pisarzy z państwa obcych, utrzymywało kontakty z innymi ośrodkami naukowymi Europy popularyzując wiadomości o nauce i kulturze polskiej za granicą.

Członkowie Towarzystwa odbywali posiedzenia wydziałowe i ogólne, które były protokołowane. Wygłaszano na nich referaty informujące o ruchu naukowym w kraju i za granicą oraz dyskutowano nad dziełami złożonymi w Towarzystwie dla oceny. Towarzystwo prowadziło również własne prace badawczo-indywidualne i zespołowe.

Dla nawiązania kontaktu z szerszymi kręgami społeczeństwa Towarzystwo urządzało dwa razy w roku spotkania publiczne, na których informowało zebranych o swoich pracach. Temu samemu celowi służyło wydawane przezeń, od 1802 r. pismo „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk” (wyszło 21 tomów).

Kancelarię Towarzystwa prowadził sekretarz, którego stanowisko miało być dożywotne, w praktyce sekretarze często zmieniali się. Byli nimi kolejno: Franciszek Ksawery Dmochowski (1804-1802), Józef Ksawery Szaniawski (1802-1804), Ludwik Osiński (1804-1814), Edward Czarnecki (1815-1827) i Łukasz Gołębiowski (1827-1832).

Sprawy prawno-majątkowe i finansowe spoczywały w rękach kilkuosobowej administracji złożonej z członków Towarzystwa i kasjera.

Towarzystwo oprócz tworzenia registratury własnej kancelaryjnej gromadziło rękopisy typu bibliotecznego: prace naukowe członków (te w „Repertorium rękopisów” biblioteki Towarzystwa sporządzonym w 1827 r. stanowiły 27 % całości- AGAD, TKWPN, sygn. 87), oraz archiwalia pochodzące z darów i nabytków, w tym spuścizny po uczonych, wojskowych i działaczach, a także materiały o charakterze muzealnym. Znalazły się tu m.in. materiały Sejmu Wielkiego i archiwum Henryka Dąbrowskiego.

Towarzystwo posiadało własną bibliotekę, która powstała głównie z darów i zapisów. W czasach Królestwa Polskiego miała ona prawo do otrzymywania jednego egzemplarza każdej drukowanej pracy.

Towarzystwo Przyjaciół Nauk zostało zlikwidowane przez rząd carski w 1832 r. na podstawie pisma ministra wojny Czernyszewa. Informowano w nim, że cesarz „postanowić raczył nie uznać już Towarzystwa Przyjaciół Nauk za istniejące”. Decyzję tę motywowano udziałem najwybitniejszych jego członków w powstaniu listopadowym.

Wraz z likwidacją Towarzystwa, władze zaborcze skonfiskowały jego majątek, akta i zbiory, nie wyłączając depozytów prywatnych.

Do Spisu Treści

Zawartość

Ocalałe akta Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk przedstawiają bezcenne źródło do badań nad rozwojem nauki i kultury polskiej od upadku Rzeczypospolitej do powstania listopadowego oraz do działalności tej instytucji.

Podstawowy materiał do organizacji Towarzystwa skupia wolumen pt. „Akta tyczące się ustaw i urządzeń organizacyjnych...”, w którym poza tekstami kolejnych ustaw znajdują się uwagi do nich zgłaszane przez członków Towarzystwa (m.in. przez J. Lelewela), projekty organizacyjne, projektowane zmiany tekstu patentów dla członków wybranych i zmiany kwalifikacji wymaganych od kandydatów. Wiadomości uzupełniające o organizacji obu działów Towarzystwa i ich uchwały występują w poszytach sygn. 22, 23, 37, zaś do organizacji archiwum i biblioteki w poszytach sygn. 77, 89, 90.

Sprawy stosunku władz państwowych do Towarzystwa i jego oficjalnego uznania ilustrują listy monarchów i dyplomy potwierdzające (poszyt sygn. 82).

Działalność administracji Towarzystwa charakteryzuje „Dziennik czynności administracji Towarzystwa...” (sygn. 85) z lat 1808-1812, w którym protokoły posiedzeń sięgają do 17 IV 1832 r., a zatem jeszcze po opieczętowaniu biblioteki i archiwum Towarzystwa w dniu 21 XI 1831 r. Z ostatnich zapisów wynika, że administracja planowała budżet na rok 1832.

Pokaźna grupa (19 woluminów) akt dotyczy kształtowania się księgozbioru. Osobny poszyt ilustruje działalność Komitetu Bibliotecznego; obok protokołów posiedzeń znajdują się tu m.in. projekt H. Krusińskiego z 1802 r. o założeniu biblioteki, projekt wydawania Roczników TKWPN, protokoły rewizji księgozbioru i wykazy książek przewidzianych do zakupu przez bibliotekę.

Dalsze materiały to korespondencje w sprawach darów na rzecz Towarzystwa od osób prywatnych i towarzystw m.in. od wileńskich lekarzy, spis dubletów do wymiany z Biblioteką Puławską (sygn. 9), rejestr nabytków z funduszu sapieżyńskiego (sygn. 58). Wiadomości o bibliotece dopełniają katalogi i repertoria, w tym niezwykle cenne „Repertorium rękopisów... odnalezione w murach Obserwatorium. Daje ono przegląd zasobu rękopiśmiennego według stanu na 1827 rok, tj. na 4 lata przed zamknięciem Towarzystwa; obejmuje więc znaczną większość tego zasobu, choć na pewno nie całość (sygn.87).

Działalność naukową Towarzystwa charakteryzuje seria „raportów’ działu nauk (sygn. 25 – 27, 28 b). „Raporty” obejmują indywidualne uwagi członków z oceną rozpraw i zbiorowe oceny kilkuosobowych deputacji o rozprawach, głównie przeznaczonych do odczytania na posiedzeniach publicznych bądź do zamieszczenia w Rocznikach. Recenzje te dotyczą prac samodzielnych, przekładów sprawozdań z wydawnictw krajowych i zagranicznych oraz „pochwały” zmarłych członków, które są krótkimi przeglądami ich działalności naukowej.

W dziale nauk przedmiotem recenzji są głównie dzieła literackie i historyczne, m.in. oceny pióra Franciszka Bohusza, Stanisława Potockiego i Bogumiła Lindego dot. planu historii narodowej (sygn. 25), uwagi prezesa Jana Albertrandiego o pracy Stanisława Potockiego na temat medali, recenzje Joachima Lelewela z dziedziny kartografii, paleografii i numizmatyki (sygn. 26, 27).

W dziale umiejętności recenzje dotyczą prac z zakresu botaniki, chemii, fizyki, a zwłaszcza nauk medycznych, te prezentowane dzięki aktywnej grupie warszawskich lekarzy.

Z rozpraw osobne pozycje aktowe stanowią: opracowany przez Joachima Lelewela zbiór numizmatyczny Towarzystwa (sygn. 81, 98) i wyciąg z pracy Jana Albertrandiego „Historia polska trzech wieków medalami zaświadczona i objaśniona” (sygn. 88).

Rozprawy naukowe dołączone zostały także do akt biograficznych członków (sygn. 21), stanowiących zbiór życiorysów przygotowanych do odczytania pośmiertnie na zebraniach publicznych. Zachowały się biogramy następujących osób: Feliksa Łubieńskiego, Jana Kossakowskiego, Michała Hubego, Joachima Chreptowicza, Onufrego Kopczyńskiego, Stefana Przeczytańskiego, Marcelego Bacciarelliego, Stanisława Potockiego.

Straty poniesione w dziale rękopisów badacz ma możność, częściowo przynajmniej, zrekompensować rozprawami członków zamieszczanymi na łamach Rocznika Towarzystwa wychodzącego w latach 1802-1830.

W zespole znajdują się ponadto miscellanea historyczne począwszy od XV wieku (oryg. i kopie).

Do Spisu Treści

Układ

Seriami w kolejności sygnatur.

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Udostępnianie-Ograniczenia

Zespół został całkowicie zmikrofilmowany i zeskanowany.

Skany dostępne są przy zespole 199 (zasób AGAD) w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Inne Materiały Pokrewne

Archiwum PAN, Centralny inwentarz materiałów źródłowych do dziejów nauki i techniki polskiej; kartoteka uczonych.

Do Spisu Treści

Indeksy

Hasła geograficzne

podział administracyjny na departamenty według uchwały Komisji Rządzącej z 14.01.1807 r.

Do Spisu Treści

Hasła osobowe

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania

Losy akt i zbiorów Towarzystwa Przyjaciół Nauk były skomplikowane. Część ich przejęły władze policyjno-wojskowe, część wywieziono do Petersburga, część włączono do Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. Rozbiciu uległy przede wszystkim archiwalia typu bibliotecznego. Z tych rękopisy w języku polskim włączono do Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, natomiast obcojęzyczne wywieziono do Rosji. W 1915 r. rękopisy z Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego zostały wywiezione do Rosji (Rostowa) razem z całym zasobem Uniwersytetu. Po traktacie ryskim jedne i drugie, niekompletne, wróciły w latach 1923 – 1924 do kraju i weszły do zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej i Narodowej (tu obcojęzyczne, które były wywiezione po powstaniu listopadowym). W okresie II wojny światowej uległy niemal całkowitej zagładzie wraz ze zbiorami, zgromadzonymi w utworzonej przez okupanta Staatsbibliothek Warschau przy ul. Okólnik 9. Zostały one spalone przez Niemców w listopadzie 1944 r. Ze zbioru rękopisów Towarzystwa ocalały tylko te, które wcześniej polscy bibliotekarze zdołali ukryć w różnych miejscach.

Wśród nich był szczątek dużego Archiwum Henryka Dąbrowskiego zapisanego Towarzystwu testamentem, a liczącego pierwotnie 42 pudła i 18 ksiąg oprawnych. Część tych materiałów ukryto w podziemiach Biblioteki Ordynacji Zamoyskich. Po powstaniu warszawskim znajdowały się one w Görbitsch, potem w ZSRR, skąd w 1948 r. wróciły do kraju, do Biblioteki Narodowej; ta w 1951 r. przekazała je do Archiwum Głównego Akt Dawnych. Obecnie, szczątek ten liczący 6 tek, stanowi samodzielny zespół pod nazwą Teki Dąbrowskiego i znajduje się w oddziale akt prywatnych AGAD.

W 1964 r. Centralne Archiwum Państwowe Akt Dawnych w Moskwie przekazało AGAD akta Sejmu Wielkiego, które zostały zdeponowane w Towarzystwie Przyjaciół Nauk przez sekretarza Sejmu Antoniego Siarczyńskiego. W „Repertorium rękopisów TPN” akta liczyły 58 woluminów. Ze ZSRR rewindykowano 25 woluminów. Różnica (w liczbie woluminów) wynika prawdopodobnie z połączenia kilku woluminów w jeden foliał przy zmienianiu opraw w ZSRR. Mimo to występują w nich pewne braki, trudne do dokładnego ustalenia. (Archiwum Sejmu Wielkiego – oddz. I AGAD).

Inne natomiast koleje losu miały akta wytworzone przez TKWPN. Częściowo znalazło to odbicie w dzisiejszym układzie zespołu, w którym wyodrębnia się dwie części składowe. Pierwsza z nich oznaczona jest sygnaturami od 2 do 79, a druga od 80 do 105.

Pierwsza partia, po przejęciu przez Rosjan, po powstaniu listopadowym, była przechowywana w archiwum przy Kancelarii Generał – Gubernatora Warszawskiego, gdzie w końcu XIX w. nadano odpowiedni układ aktom, zachowany do dziś z nadanymi wówczas sygnaturami.

W ubiegłym stuleciu z tych akt korzystali A. Kraushar i D. Cwietajew, którzy opublikowali niektóre teksty źródłowe Towarzystwa (m.in. protokoły posiedzeń i ustawy).

W okresie międzywojennym akta te były przechowywane w Archiwum Akt Dawnych. Przed powstaniem warszawskim zostały one zabezpieczone w pomieszczeniach Fortu Sokolnickiego na Żoliborzu. Z tej części zginęły 4 woluminy (sygn. 1, 29, 40, 42), udostępnione w pracowni naukowej AAD, gdzie spłonęły w 1944 r. wraz z pozostałym tam zasobem. Wówczas spłonął też katalog akt Towarzystwa Przyjaciół Nauk wraz ze skorowidzami opracowanymi przez J. Iwaszkiewicza i A. Powierzę. Po wojnie ocalałe akta weszły w skład zasobu AGAD.

Część druga zespołu (sygn. od 80 do 105) ukryta została przez kogoś z kręgu Towarzystwa po 1831 r. w murach Obserwatorium Astronomicznego w Warszawie. Odnaleziono ją dopiero w 1948 r. przy odbudowie tego gmachu i przekazano AGAD (1949).

Jak cytować?

AGAD, TKWPN

Opracowanie

W 1950 roku zostały scalone obie części zespołu, tj. ta która była zabezpieczona na Forcie Sokolnickiego i ta odnaleziona w murach Obserwatorium. Scalając obie części nie naruszono układu części pierwszej, której sygnatury utrwalone zostały już w literaturze historycznej. Wówczas opracowano inwentarz kartkowy – rękopis (autorstwa Witolda Suchodolskiego) oraz inwentarz ciągły przygotowany przez Halinę Stebelską. Nie miał on ani wstępu ani indeksów. Ponadto Archiwum PAN opracowało kartotekę uczonych, która jest tam przechowywana (Centralny inwentarz materiałów źródłowych do dziejów nauki i techniki polskiej), podobnie jak indeks osobowy i rzeczowy do akt Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

W latach 1995-1996 przeprowadzono meliorację zespołu, polegającą na uzupełnieniu zapisu rubryki „treść”, jako że nie zawsze tytuł jednostki archiwalnej oddawał w pełni zawartość poszytu. Wyszczególniono także załączniki występujące w danym poszycie, których wcześniej nie uwzględniono w opisie jednostek, ponadto przeprowadzono korektę dat i uzupełniono paginację. Akta TKWPN przedstawiają bezcenne źródło do badań nad kulturą i rozwojem nauki polskiej w pocz. XIX wieku.

Inwentarz został przyjęty przez Komisję Metodyczną Archiwum Głównego Akt Dawnych, na jej posiedzeniu w dniu 21 I 1997 r.

Do Spisu Treści

Inne inwentarze

Inwentarz książkowy ze wstępem i indeksami: osobowym i geograficznym oprac. M. Osiecka w 1996 r.; inw. wydany drukiem: „...którzy nauki, cnotę, Ojczyznę kochają” znani i nieznani członkowie Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk, oprac. A. Kulecka, M. Osiecka, D. Zamojska, Warszawa 2000.

Do Spisu Treści

Bibliografia

Bańkowski B., Straty Biblioteki Narodowej w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, w: Straty archiwów i bibliotek warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, t. 3, Warszawa 1956

Cwietajew D., Car Wasilij Szujski i miesta pogriebienia jego w Polsze. Priłożenija k istoriczeskomu issledowaniju, t. 2, kn. 2, Warszawa 1902

Czarnecki E., Krótki rys historyczny początku i wzrostu Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk, „Roczniki Towarzystwa..., t. 13

Karwasińska J., Sto trzynaście zaginionych dokumentów z Collectio autographorium Biblioteki Narodowej, w: Straty..., t. 3

Kozerska H., Straty w zbiorze rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie w czasie I i II wojny światowej, w: Acta Bibliothecae Universitatis Varsoviensis, Warszawa 1960

Kraushar A., Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk, t.1- 4, Kraków – Warszawa 1900 – 1906

„...którzy nauki, cnotę, Ojczyznę kochają” znani i nieznani członkowie Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk, oprac. A. Kulecka, M. Osiecka, D. Zamojska, Warszawa 2000.

Michalski J., Z dziejów Towarzystwa Przyjaciół Nauk (1800 – 1832), Warszawa 1953

Osiecka M., Towarzystwo Królewskie Warszawskie Przyjaciół Nauk, [w:] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Informator o zasobie archiwalnym, oprac. zbiorowe pod red. D. Lewandowskiej, Warszawa 2008, s. 303-305

Przelaskowski R., Towarzystwo Przyjaciół Nauk 1800 – 1832, w: Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Warszawa 1932

Roczniki Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk, t. 1 – 21, Warszawa 1802 – 1830

Skarbek F., Wspomnienia o Warszawskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk, Kraków 1860

Sprawy lekarskie w aktach TPN w Warszawie (1800 – 1832), w: Źródła i dokumenty do historii medycyny, nr 1, Warszawa 1961

Suchodolski B., Rola Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk w rozwoju kultury umysłowej w Polsce, Warszawa 1951

Ustawy Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk w Warszawie, Warszawa 1814

Do Spisu Treści

Zawartość