SPIS TREŚCI

Streszczenie

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

Zawartość

Udostępnianie

Hasło

Materiały Pokrewne

Pozostałe Informacje

Bibliografia

INWENTARZ

Księgi metrykalne parafii wyznania rzymskokatolickiego z diecezji/archidiecezji wileńskiej/diecezji pińskiej, 1811-1934

Inwentarz zespołu PL, 1 548

Opracowała Anna Wardzińska

Dzieje aktotwórcy (Historia urzędu)

I. Dzieje twórcy zespołu (zbioru) Klasyfikacja aktotwórcy: urzędy stanu cywilnego i akta metrykalne - akta metrykalne Biskupstwo wileńskie (podległe Gnieznu) powstało w 1388 r. na mocy bulli Romanus pontifex papieża Urbana VI. Utworzenie diecezji wileńskiej w 1421 r. potwierdził papież Marcin V. Na obszarze tej jednej z największych diecezji do połowy XV w. powstało ok. 259 parafii. Na początku XVI w. biskup wileński Benedykt Wojna wprowadził podział diecezji na dekanaty. Po 1605 r. diecezja liczyła 26 dekanatów, w obrębie których znajdowało się 300 parafii. W połowie XVI wieku w diecezji wileńskiej było 354 parafie, z których jednak 52 były opuszczone.

Obowiązek prowadzenia ksiąg metrykalnych ustanowiony został w 1563 r. przez Sobór Trydencki; jego zalecenia przyjęte zostały w Polsce w 1607 r. Obowiązkiem proboszczów było prowadzenie ksiąg chrztów/urodzeń, ślubów i pogrzebów/zgonów.

Po konkordacie z Watykanem zawartym 3 sierpnia 1847 r. między papieżem Piusem IX a cesarzem Mikołajem I, wprowadzono zmiany w strukturze organizacyjnej Kościoła łacińskiego w Rosji, księgi zaczęto prowadzić w języku rosyjskim.

W czasie rozbiorów diecezja wileńska znalazła się w granicach Rosji (tzw. ziemie zabrane). Jeszcze w 1783 r. cesarzowa rosyjska Katarzyna II ustanowiła arcybiskupstwo łacińskie w Mohylewie. Po trzecim rozbiorze w 1795 r. zlikwidowała biskupstwo wileńskie (wraz z innymi znajdującymi się na ziemiach polskich włączonych do Rosji) i utworzyła nowe, które jednak nie uzyskało sankcji Stolicy Apostolskiej. Zlikwidowane biskupstwa przywrócił w 1796 r. nowy cesarz Rosji Paweł I. Do diecezji wileńskiej (gubernia litewska z Kurlandią) dołączono kilkadziesiąt parafii z diecezji łuckiej (okolice Brześcia Litewskiego).

W czasie rozbiorów organizacja sieci parafialnej kształtowana była w oparciu o obowiązujące w państwie rosyjskim prawo (wprowadzono nowy formularz wpisów w księgach). Po 1798 r. podporządkowano wszystkie diecezje wschodnie, wcielone do cesarstwa, łacińskiej metropolii mohylewskiej, utworzonej przez Katarzynę II, wyłączając je jednocześnie z metropolii gnieźnieńskiej. Po rozbiorach i uznaniu przez władze państwowe duchownych rzymskokatolickich za urzędników stanu cywilnego, zmienił się także sposób rejestracji metrykalnej (lata 1825-1826); w zaborze rosyjskim prowadzono księgi metrykalne wspólne dla całej parafii, osobne dla każdego roku kalendarzowego. Księga podzielona była na trzy kategorie wpisów: urodzeń, ślubów i zgonów.

Po I wojnie światowej i odzyskaniu przez Polskę niepodległości ustalone ostatecznie w latach 1919-1923 granice polityczne odrodzonego państwa nie pokrywały się z granicami polskich diecezji. Diecezja wileńska znalazła się w granicach Rzeczypospolitej, jednak jej część pozostała w Republice Litewskiej. 10 II 1925 r. podpisany został konkordat z Watykanem, na podstawie którego usankcjonowano podział terytorialny Kościoła w Polsce. Diecezja wileńska została wyniesiona do godności metropolii. W 1925 r. z części terytorium Mińszczyzny, przyłączonego po traktacie ryskim (1921) oraz części archidiecezji wileńskiej utworzona został nowa diecezja – pińska. Na jej rzecz archidiecezja odstąpiła 6 dekanatów: bielski, brzeski, drohiczyński z województwa białostockiego, kobryński, brański i prużański z województwa poleskiego oraz kilka parafii z dekanatów słonimskiego i wiszniewskiego. Ponadto diecezja objęła 9 dekanatów z polskiej części dawnego biskupstwa mińskiego: stołpecki, nowogródzki, baranowicki, nieświeski, lachowicki, łuniniecki, piński, rakowski i stołowicki. W 1928 r. diecezja pińska obejmowała 17 dekanatów i 172 parafie. Odradzającą się strukturę kościoła rzymskokatolickiego w Polsce przerwał wybuch II wojny światowej.

Do Spisu Treści

Zawartość

W skład zespołu wchodzi 8 ksiąg z 2 parafii i 2 dekanatów diecezji wileńskiej (Braszewicze - dekanat Kobryń i Roś – dekanat Wołkowysk) i 5 parafii z diecezji pińskiej (Czernawczyce - dekanat Brześć n/Bugiem; Derewno, Rubieżewice, Stołpce, Świerżeń Nowy – dekanat Stołpce). Księgi zawierają wpisy dla miejscowości wchodzących ówcześnie w skład parafii.

Oprócz właściwych wpisów metrykalnych w księgach tych sporadycznie występują inne zapiski lub wszyte akta. Księga metrykalna parafii Braszewicze (sygn. 1) zawiera metryki chrztów (z lat: 1791, 1796, 1798, 1801-1804, 1806, 1810), zebrane po spaleniu archiwum kościoła; liczne dokumenty wszyte w księgę: wypisy z ksiąg metrykalnych kościoła braszewickiego, przechowywanych w archiwum Wileńskiego Rzymsko-Katolickiego Konsystorza, świadectwa ślubu (drukowane wypełnione formularze) sporządzone na podstawie wpisów do księgi, także: ”oryginał ślubu bez wpisu osobnego”. W księdze parafii Braszewicze o sygn. 2 znajdują się przepisy dotyczące prowadzenia i zabezpieczenia metryk (z 7.12.1826 i 6.02.1828), druki: kopie protokołów posiedzeń Wileńskiego Rzymsko-Katolickiego Konsystorza Duchownego z lat 1826, 1833 i formularze wpisów aktów chrztu. W księdze parafii Czernawczyce (sygn. 4) wszyte są dokumenty dotyczące udzielonych dyspens: pisma arcybiskupa mohylewskiego Wacława Żylińskiego do ks. Franciszka Zaremby z parafii Czernawczyce (1857, 1858) oraz administratora diecezji wileńskiej ks. Józefa Bowkiewicza do ks. Franciszka Zaremby z parafii Czernawczyce (1866). Księga parafii Roś (sygn. 6) zawiera wszyty dokument - wypis z księgi metrykalnej zgonów parafii Teolin zawiadamiający o zgonie Leona Prokszyć (1819) we dworze Świack (dokument wystawiony w 1820 r.). Nabytek AGAD z 2017 r.

Księgi z parafii Braszewicze o sygn. 1-3 zostały przeniesione z zespołu 436 (dawne sygn. 924-926) po utworzeniu zespołu 548; księgi parafii Czernawczyce stanowią dopływ z USC z 2017 r., natomiast księga parafii Roś jest nabytkiem AGAD z 2017 r. Księgi nie posiadają indeksów do zawartych w nich wpisów. W 2021 r. do zespołu włączono księgi zbiorowe z dekanatu Stołpce w diec. pińskiej dla parafii: Derewno, Rubieżewice, Stołpce, Świerżeń Nowy, z 1929 r.

Do Spisu Treści

Udostępnianie - Ograniczenia

Udostępnianie - Ograniczenia

Zespół jest częściowo zmikrofilmowany; akta posiadają także skany dostępne przy elektronicznej wersji inwentarza oraz w intranecie w pracowni AGAD.

Księgi metrykalne udostępniane są jedynie w postaci mikrofilmów lub skanów.

Reprodukowanie

Prawa własności należą do Skarbu Państwa.

Do Spisu Treści

Inne Materiały Pokrewne

1. Urząd Stanu Cywilnego m. st. Warszawy. Wydział III Rejestracji Stanu Cywilnego i Ksiąg Zabużańskich, ul. ks. I. Kłopotowskiego 1/3, 03-718 WARSZAWA

Księgi metrykalne urodzeń, ślubów i zgonów.

Do Spisu Treści

Hasło

Do Spisu Treści

Hasła geograficzne

Do Spisu Treści

Informacje dodatkowe

Dzieje przechowywania (Historia zespołu)

Zespół utworzony decyzją Komisji Metodycznej AGAD w 2017 r.: z przesunięcia 3 j.a. o sygn. 924-926 z zespołu nr 436: Księgi metrykalne parafii wyznania rzymskokatolickiego z diecezji łucko-żytomierskiej(dawnej: Księgi … z diecezji łuckiej i wileńskiej) i po włączeniu do niego dopływów z USC oraz nabytków AGAD z 2017 r. . W 2021 r. USC przekazało do AGAD dwie kolejne księgi, które zostały włączone do omawianego zespołu.

Jak cytować?

AGAD, Ks. Metr. Diec. Wileń.

Opracowanie

Wszystkie księgi wytworzone zostały w parafiach rzymskokatolickich leżących na obszarze archidiecezji/diecezji wileńskiej/diecezji pińskiej. Przy porządkowaniu księgom nadano układ alfabetyczny według nazw parafii, a następnie według serii. W obrębie parafii Braszewicze księgi ułożone są chronologicznie. Sporządzono indeksy: osobowy i geograficzny do opisów inwentarzowych.

Przewidywane dopływy

Urząd Stanu Cywilnego m. st. Warszawy. Wydział III Rejestracji Stanu Cywilnego i Ksiąg Zabużańskich, ul. ks. I. Kłopotowskiego 1/3, 03-718 Warszawa przekazuje do AGAD sukcesywnie księgi zgodnie z ustawą z 28.11.2014 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. z 2014 r., poz. 1741, z późn. zm.).

Do Spisu Treści

Bibliografia

AGAD, Archiwum Zakładowe, Przekazywanie akt, teczka 16/17

AGAD, Informator o zasobie archiwalnym, oprac. zb. pod red. D. Lewandowskiej, W-wa 2008

AGAD, Przewodnik po zasobie Oddziału II, oprac. zb. pod red. F. Ramotowskiej, W-wa 1998

Dzienniki Ustaw PRL: 1945 r., nr 48 , 1955 r., nr 25, 1987 r., nr 7

Historia Kościoła w Polsce, t. 1-2, red. B. Kumor, Z. Obertyński, Warszawa 1974-1979

Kościół w Polsce, pod red. J. Kłoczowskiego, t. II, wieki XVI-XVIII, Kraków 1970

B. Kumor, Granice metropolii i diecezji polskich 1868-1939, w: „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, t. 18-24, Lublin 1969-1972

B. Kumor, Ustrój i organizacja Kościoła polskiego w okresie niewoli narodowej 1772-1918, Kraków 1980

G. Mucha, Archiwum Zabużańskie Urzędu Stanu Cywilnego w m. st. Warszawie, „Archiwista Polski”, nr 3, 1997

Spis kościołów duchowieństwa diecezji pińskiej w r. p. 1933 i 1934, Pińsk 1933

Spis kościołów duchowieństwa diecezji pińskiej w r. p. 1936, Pińsk 1936

Do Spisu Treści

INWENTARZ